Toprak İşleme Aletleri ve Kullanma Yöntemleri A. Basit el aletleri ve kullanma yöntemleri Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ

El aletleri; bir işleyici organ ve bir saptan oluşarak, insan kuvvetiyle kendi ölçüleri içinde, toprağı daha kolay, daha iyi ve daha hızlı işlemeyi amaçlayan basit aletlerdir
Bu aletlerin ele iyi gelmesi, uygun malzemeden yapılması, alet ağırlığının insan gücüne ve uzunluğunun insanın beden ölçülerine uygun olması, rahat ve kolay çalışabilirliği ekonomik açıdan büyük kolaylık sağlar. Bir bel küreğin sapınınele kolay oturması ve avucu acıtmadan kullanılabilmesi, boyunun dengeli olmasıve kesici kısımlarının en az engelle çalışılabilir nitelikte bulunması, bugün pahalı olan el emeğini çok büyük ölçüde verimli kılar.
Önemli olan diğer bir husus da, el aletlerinin herbir işin özelliğine göre ayrı nitelikte olmasıdır. Bu konuda en uygun aletin seçimi yanında, aynı cins el aletinde de kullanım amacına göre daha farklı özelliklerin bulunması aranmalıdır. Örneğin toprağı derinden kabartmak gereken yerde, kullanılan çapa ile bakımda boğaz doldurma işinde veya çukur açmada, ot temizliğinde kullanılan bir çapanın farklı olması gerektiği gibi, toprağın sert veya gevşek bünyede oluşu da gözönün-de tutularak, işe ve koşullara göre ağır veya hafif, geniş veya dar ağızlı farklı tipte çapalar kullanılması gerekir.
Basit el aletleri olarak fidanlıkta çeşitli tipte çapalar, belkürek, tırmık ve kazmalar kullanılır. Bunlar küçük peyzaj uygulamalarında da kullanılan aletlerdir.
Belkürekler: geniş levhalı ve kesici kısımları çelik olan özel kürekler olup fıdanlık işlerinde en çok kullanılan el aletleridir. Ancak belkürekle çalışma pahalı bir toprak işleme yöntemi olduğundan bugün kullanımı küçük fidanlıklarda veya büyük fidanlıkların makinenin girmesi mümkün olmayan küçük kısımlarında söz konusudur. Belkürekle toprak işleme fonksiyonu dışında, çeşitli yaşta fıdanlann sökümünde de kullanılır. Çatal bel denilen 4-5 dişten oluşan belkürekler de gevşek toprakların işlenmesi yanında pullukla söküm yapılmayan küçük fidanlıklarda topraksız fidan sökümünde yaygın şekilde aranmaktadır. Zira bu belkürekler diğerleri gibi kökleri kesmeden ve onlara zarar vermeden fidanların sökümünü sağlarlar ( resim: 30e). Belkürekler en çok yuvarlak ve sivri uçlu tiplerde olurlar. Fidanlıklarda daha ziyade yuvarlak uçlu tipler kullanılır. Bunlarla yapılan toprak işlemelerine "belleme" denir. Toprağın bellenmesi için evvela parsel kenarında ağız tabir edilen bir belkürek derinliğinde yani 18-20 cm derinlikte bir hendek açılır. Bunun için belküreğin ayak yardımı ile toprağa saplanan levha kısmı, sapın aşağıya indirilmesi sonucu topraktan bir kesek kaldırır ve kesek toprağı hendeğe doldurulur, işleme aynı şekilde devam edilerek toprak bir belkürek derinliğinde işlenmiş
olur ( resim: 31 üstte).



Fidanlık kuruluşunda makineli çalışma yapılamadığı küçük sahalarda belkü-rekle belleme dışında daha derin işleme yapmak da mümkündür. Bu konuda uygulanan "krizma" yönteminde toprak iki bel derinliğinde (34-42 cm) işlenir ( resim: 31 orta ve alt). Krizmada iki yöntem sözkonusudur.
Birincisinde; üst ve alt toprak tabakaları yer değiştirir. Yani üst toprak tabakası üste gelmiş olur. Bunun için başlangıç hattında iki bel derinliğinde hendek açılır, ondan sonraki sırada belkürek tekrar batırıldığında ilk bel kürek derinliğindeki üst toprak biraz önce iki bel derinliğinde açılan hendeğin altına, ikinci belin işlediği derinlikten çıkan toprak da üstüne konmak suretiyle işlem devam eder ( resim: 31 orta). Ancak ham alt toprağın üste çıkarılıp organik madde içeriği zengin ve mikroorganizma faaliyet bakımından aktif olan üst toprağın alta intikali, onun havalanma şartlarını bozduğundan bu yöntem toprağın mikroorganizma faaliyetine menfi etki yapabilir. Bu hususun önemi dikkate alınarak krizma uygulamalarında yöntem ancak müsait şartlarda ve nadiren kullanılır.
İkinci yöntemde ise; toprak alt üst edilmeden iki bel derinliğinde işlenir. Bunun için de önce parsel kenarında bir bel derinliğinde fakat bellemeye nazaran iki misli genişlikte bir hendek (ağız) açılır. Bu hendeğin taban toprağı bir bel derinlikte bellenir ve bu hendek sonraki belin batırılmasından çıkan üst toprakla doldurulur. Ortaya çıkan yeni hendeğin dibi ise bir bel derinliğinde işlenip işe aynı şekilde devam edilir ( resim: 31 alt).
Bu birinci yöntem uygulamada asıl "derin belleme" yöntemine denktir.
Her iki krizma yöntemi de fazla iş gücünü gerektiren pahalı yöntemlerdir. Örneğin 40 cm derinlikte krizma için, dekarda 300 saatlik bir işgücüne ihtiyaç vardır. Bu itibarla bu ihtimamlı ve etkin toprak işleme yöntemi ancak çok küçük fidanlıklarda veya büyük fidanlıkların makinenin, pulluğun giremediği küçük kısımlarında ilk defa yapılacak toprak işlemesi için düşünülmelidir.
Büyük saha ve fidanlıklarda ilk işlemede soklu pulluklar, dipkazan pulluğu veya riper, graham pulluğu gibi traktöre akuple ekipmanlar kullanılır.
Fidanlıklarda kullanılan diğer basit el aletlerine gelince; bunlardan çapalar fidanlıkta ot alma, toprağı sığ olarak işleme (çapalama), boğaz doldurma gibi işlerde kullanılır, işin amacına ve toprak türüne göre çapa ağzının genişliği ve levhasının derinliği değişir. Ağır ve taşlı topraklarda ağzı dar, kalın, nisbeten uzun (ağzı 10-12cm genişlikte ve uzunluğu20 cm civannda) fakat bunlara karşılık sapları kısa çapalar kullanılır. Daha hafif topraklarda, sathi toprak işlemelerinde ve ot almada ise daha geniş ağızlı (20-25cm genişlikte) çapalar söz konusudur.
Daha derince işlemelerde az dişli (genellikle 3-4 dişli) "çatal çapalar" kullanılmaktadır. Küçük sahalarda ve fidanların etrafındaki otları almada özellikle ekim yastıklarında ise "cipin " veya "tirpitin " denen iki ağızlı küçük el çapaları önerilir ( resim: 32 üst).
Belküreğin işlemediği sert, köklü ve taşlı topraklarda ise sivri uçlu çapalar ( resim: 32 orta) yanında, iki taraflı (bir tarafı sivri, diğer tarafı genişçe) "kazmalar" kullanılır ( resim: 32 orta üst). Kazmalar köklemede de etkin el aletleridir.
Son olarak basit el aletlerinden fidanlıklarda kullanılan bir de "tırmıklar" sözkonmudur. Bunlar ölü örtü ve ince dalların sahadan uzaklaştırılmasında, yastık yapımında kabaca işlenmiş olan yastıkların toprağın daha incelterek yastığın tesviyesinde, düzeltilmesinde kullanılırlar. Toprağı hafif işleyip kabartmada da etkilidirler. Tırmıkların çeşitli tipleri vardır. Örneğin hilf tırmığı veya diş aralıkları ayar edilebilen tırmıklar repikaj sıralarında fı-decikleri rahatsız etmeden daha kolay kullanılabilirler ( resim: 32 alt).