ZAMBAK (Gerçekzambak) (Lilium sp.) HASTALIK'LARI
(Park-Bahçe Çiçeği)
Yaprak Lekelenmesi : Cercosporarella inconspicua, Kabatiella microsticta ve Cylindrosporium inconspicuum mantarları; yaprak'larda biçimsiz ve ince şerit gibi esmer leke'ler olarak hastalığa sebep olurlar. Leke'lerin merkezi daha açık renkte olur.
Çürüklük : Çilek (Fragaria sp.) ve başka meyvelerde gemi nakli ve pazarlama sırasında ortaya çıkan "sıvı sızması" husule getiren Rhizophus stolonifer ve bir Rhizophus sp. mantarları, zambak'da çok tahripçi olan bir nakil ve depolama

"yumuşak soğansı gövde (bulb) çürüklüğü" hastalığına sebep olur. Soğansı gövdeler yumuşaklaşır ve acı bir kokuya sahip olur. Pullar üzerindeki "leke"ler başlangıçta suya sokulmuş gibi görünür, daha sonra koyulaşır. Toprak ve paketleme materyali birbirine tutunur, bunlar soğansı gövdenin yumuşak ve çürümüş halinden dolayı buna yapışır. Soğansı gövdeler kalın bir mantar miseli örgüsü ile örtülebilir. Mantar soğansı gövdenin pullarındaki yaralardan giriş yapar. Mantarın miseli dip puldan içeri işler ve buradan da diğer pullara giriş yapar. Ilık hava hallerinde soğansı gövdeler 2 gün içerisinde tahrip edilir. Mücadele ; kazma ve paketleme sırasında soğansı gövdelerin yaralanmasından kaçınılır; gemi ile nakil sırasında sıcaklık mümkün olduğu kadar düşük tutulur.
Fusarium oxyspörum var. lilii mantarmın husule getirdiği "soğansı gövde çürüklüğü" nakil veya depolama sırasında gelişir. Hastalık dip pullarda olur ve bunlar soğansı gövdenin dip kısmından ayrılırlar. Hastalıklı soğansı gövdelerden büyüyen bitkilerin dip yaprakları sararır veya morlaşır, olgunlaşamadan ölürler. Çiçeklenen gövdeler nadirdir ve eğer gelişirse, çoğunlukla bodur kalır ve kötüdür. Büsbütün tahrip edilmediği zaman hastalıklı soğansı gövdeler yarılmaya ve küçük kalmaya eğilim gösterir. Soğansı gövdelerin yaralanması bulaşmayr büyük ölçüde kolaylaştırır ama mantar yaralanmamış soğansı gövdelere de giriş yapabilir. Mücadele ; "soğansı gövde mavi küf çürüklüğü"nde açıklandığı usulde "benlat" içine daldırma, bu hastalığı da denetim altında tutacaktır.
Phytophthora cactorum mantarı tarafından sebep olunan "dip çürüklüğü" hastalığında, mantar gövdelere toprak seviyesinin hemen aşağısında saldırmaktadır. Özellikle genç ve gelişmekte olan kısımlarda "solma" ve "çürüme" olmaktadır. Hastalanmış kısımlar oldukça fazla "büzülme"ye; bitki "solma"ya, "devrilme"ye uğrar ve ölür. Eğer soğansı gövde sürmekteyken mantar saldırısı olursa, sadece genç sürgünleri ucu hastalanır. Soğansı gövde'den gelişen mantar, bitki'nin ana gövdesine yayılır, öldürebilir. Yaprak'ların "rozetleşme"si ile gövde, soğansı gövdeye bağlantılı kalır, soğansı gövde hasar görmez. Phytophthora parasitica mantarı ise gövde ve çiçekler gibi bitkinin yukarı kısımlarını etkilemektedir. Mücadele ; etkilenmiş tüm bitkiler kazılıp çıkarılır ve yok edilir; suyu iyi akıtılmış toprakta yetiştirme yapılır; zararlı ot ayıklama ve yetiştirme sırasında üst kısımların yaralanmasından kaçınılır; topraktan çıkış sırasında genç bitkilerin üst kısımlarındaki çamur ve kirlilikler yıkanır; yeni gelişmekte olan bitkiler yayıcı-yapıştırıcı madde ilave edilmiş "bordobulamacı" veya "bakirli" bir ilaç püskürtme ile korunur; ticari üretim yapılan tarlalarda, zambakların sırtlar üzerinde ekilip-dikilmesi ile bir derece denetim sağlandığı ihtimal içindedir; "dekson" veya "terrazol" ile toprağı ıslatmak, mevcut olabilecek Phytophthora sp. mantarını öldürmektedir.
Penicillium corymbiferum ve P. cyclopium mantarları "soğansı gövde mavi küf çürüklüğü" doğurarak kuru ve kav gibi bir çürüklüğün ortaya çıkmasına sebep olurlar. Bunlar soğuk depo yerlerinde yavaş bir etkide bulunarak soğansı gövdelerin yapısını bozmayı birkaç haftada gerçekleştirirler. Çürümekte olan soğansı gövde pulları üzerinde sporlar kitle halinde geliştikleri zaman ortaya çıkan mavi-yeşil renk ayırt edici bir özelliktir. Mücadele ; kazma ve paketleme sırasında soğansı gövdelerin yaralanmasından kaçınılır; nakil ve depolama esnasında sıcaklık düşük tutulur; 150 gram kadar "kalsiyumhipoklorid" tozunun 25 kilogram paketleme toprağına eklenmesi ile elde edilen karışım kullanılarak bu hastalık denetim altında tutulabilir;

soğansı soğansı gövdelerin, 5 litre su içine 2 kaşık "benlat" konularak hazırlanan 25-30 oC'Iik ılık su içinde 15-30 dakika tutulması "mavi küf çürüklüğü"nü denetim altında tutacaktır, işlemden sonra soğansı gövdeler kurutulur.
En/vinia carotovora bakterisinin sebep olduğu "yumuşak çürüklük" hastalığında, zambak'ın soğansı gövdelerinde yumuşak ve ıslak çürümesi gerçekleşir. Mücadele ; . tüm çürümüş soğansı gövdeler atılır; soğansı gövdeler suyu iyi akıtılmış toprağa ekilir; büyüme mevsiminde bitkileri yaralamadan kaçınılır; soğansı gövdeler çıkarılırken yaralamaya sebep olmamak kazılma dikkatle yapılır.
Bacillus İlli bakterisi'nin sebep olduğu "çürüklük" hastalığında; yapraklarda başlangıçta koyu esmer ve oval yahut belli biçimi olmayan leke'ler belirir. Bunlar daha sonra koyu renge döner ve yapraklarda "ölüm" gerçekleşir. Hastalık daha sonra soğansı gövde'lerin pul'larında da renk bozulması yaratır.
Doku Bozuklaşması: Pellicularia fijamentosa mantarı tarafından gövde dibi ve kökler, "doku bozuklaşması" oluşumları biçiminde çürütülür.
Mücadele: Zambak soğansı gövdeleri saksılandığı zaman, toprak hemen "dexon" ve "terraklor" karşımı ile ıslatılır. Karışım, 125 litre suya % 70'lik "dekson"dan 30 gram ve % 70'lik "terraklor"dan 30 gram konulur. •
Solgunluk : Toprakta yaşayan Sclerotium delphinii ve Pellicularia rolfsii mantarları, zambakların da içine girdiği çok sayıda bitki varyetesine dadanmaktadır. MücadeleTsi solgunluk hastalıklarına karşı kullanılan genel usullerin uygulanması ile yapılır.
Boz Küf: Botrytis elliptica ve Botrytis hyacinthi mantarlarının sebep olduğu "boz küf hastalığı, zambakların hastalıkları arasında en ciddi ve yaygın olanıdır. Hastalığın belirtileri, hava şartları ile ve saldırmış olduğu bitki kısmı ile büyük ölçüde değişkenlik gösterdiğinden dolayı, doğru bir teşhisten emin olmak için hastalıklı kısımlar birkaç gün rutubetli kavanoz içinde tutulur. Eğer hastalığın etmeni Botrytis sp. ise, kısa bir zamanda ayırt edici özellikteki boz küf gelişir. Yaprak'lara olan bulaşma sonucu, renk bakımından sarımsıdan kırmızımsı esmere değişen yuvarlak veya oval, açık boz veya esmer yahut da portakal renkli "leke"ler ortaya çıkar. Bazı leke'lerde, merkezi kısım açık boz renktedir, dış kısım ise yeşil ton ve sağlıklı doku içinde koyu mordur. Yaprak'da, leke'lerin yer aldığı kısımlar kağıt gibi inceleşir ve saydamlaşır.
Leke'ler kuru havalarda kuruyup biter ve mantar yayılmayı durdurur. Rutubetli havalarda leke'ler öyle bir araya gelir ki tüm yaprak "yanıklık"a uğrayabilir. Alt yapraklar ikinci yıl etkilenir. Hastalık gövde'ye ilerler v e bitki'nin bütünü çöker. Islak şartlarda, etkilenmiş kısımların yüzeyi mantar miseli ile örtülür. Gövde'ler de saldırıya uğramaktadır, hastalık yeteri şiddette ilerlediği zaman gövdeler bulaşma yerinin üstünde kırılabilir. Mantar tomurcuk'lara veya açılmış çiçek'lere de saldırabilir, bunların olağandışı olarak gelişmesine ve esmerleşmesine sebep olur. Eğer genç bitkiler saldırıya uğrarsa, büyüme noktası çoğunlukla öldürülür ve bitkiler yaz mevsimi sırasında yeni bir büyüme yapar. Bilhassa rutubetli ve ılık havalarda, çok hızlı olarak "tomurcuk çürüklüğü" gelişir. ?iddetli hastalık durumunda leke'ler yayılma gösterir, yapraklarda "solma" ve "ölme" başlar.
Bazı bilim adamları, 6. e///pt/ca'nın yaprak'larda başlangıç "lekelenmesi"ne sebep olduğu, S. c/nerea'nın ise çiçeklerde "çillenme" yarattığına ve yaprakların tahribatını tamamladığına inanmaktadırlar.
Mantarın olumsuz ve uygunsuz şartları atlatmasına hizmet eden ve misel

oluşumu olan sklerotium'lar soğansı gövdede nadir olarak gelişir. Bunlar daha sık olarak, yaz esnasında toprağa düşmüş bulunan çiçeklerin bazı kısımlarında gözükür. "Boz küf ilkbaharda bu sklerotium'lardan gelişir ve genç sürgünlere hastalığı taşıyan sporları yayar. Sporlar, yaklaşık 15 oC sıcaklık ve rutubet ile doymuş atmosferde çok hızlı olarak çimlenir. Bu sebepten hastalık kötü şartlar altında, gecelerin serin ve çiğ'in bol olduğu yerlerde yetiştirilmekte olan zambaklar arasında hızla yayılır. Böyle şartlar altında, hastalık ciddi tehlike olabilir. Mantar, yaprakları tahrip edecek kadar hızlı olarak yayılabilir; yapraklar rengini kaybeder ve bitki üzerinde sarkık surette asılı kalır; gövdeler "boz küf ile örtülebilir ve sonunda farklı yerlerden kırılabilir.
Mücadele : Islak hava hastalığı teşvik etmekte, kuru hava engellemektedir. Kural olarak, mantar hiçbir boyutta soğansı gövde'lerin pul'larına nüfuz etmez. Hastalanmış bitkilerden alınacak soğansı gövdeler, "kükürt" ile tozlandırmaları, kuru ve güney bakılı yeni bir yerde ekilmeleri şartıyla, çoğaltma için kullanılabilir. Hastalıklı bitkilerin tüm yaprakları görülür görülmez hemen toplanmalı ve yok edilmelidir. Eğer bitkiler, daha büyük çiçek oluşumunu teşvik için üretici tarafından tomurcuk koparma işlemine tutulursa, eski tomurcuklar yok edilmeli ve arazide bırakılmamalıdır. Eğer sera içindeki aynı toprakta ikinci ürün yetiştirilmek zorunda bulunuluyorsa ilk ürüne ait tüm bitki materyali uzaklaştırılmalı ve yok edilmelidir. Bitkiler aynı toprağa sadece bir defa sokulur. Gerekiyorsa ilkbaharda seranın rutubeti ısıtma yolu ile düşük tutulur. Spor çimlenmesini rutubet artırdığından dolayı yaprakların sulanmasından kaçınılır.
Bina dışında yetiştirilen bitkilere her 10 gün bir, iyi bir yayıcı-yapıştırıcı katılmış "bordobulamacı" veya "fore" püskürtülür, bu işlem sırasında yaprak'ların üst yüzleri kadar alt yüzlerinin de ilaç ile örtülmesine dikkat edilir. Serada, depolanmış çiçeklerde lekelenmeyi önlemek için, 250 litre suya 100 gr konularak, "zineb" sis halinde atılır. Seralarda uygun ışık ve hava sağlanır. "Benlat" ve "botran" püskürtülmesi de etkili olmaktadır. "Kaptan", "thiram", "mankozeb" ve "bakirli" ilaçlar da kullanılabilir.
Pas : Uromyces holwayi mantarının husule getirdiği bu hastalık'da, yaprakların çoğunlukla alt yüzlerinde tozlu ve yuvarlak "kabarcıklar gelişir. Bu mantarın hayat tam devri zambak'da geçer. Puccinia sporoboli de zambaklarda ortaya çıkan bir "pas" mantarıdır. Mücadele : Hastalanmış yapraklar toplanır ve yok edilir. "Ferbam-kükürtlü" püskürtme ilaçları, bu "pas" mantarlarının yaygın olduğu yerlerde denetim sağlamaktadır.
Uromyces lili pas mantarı zambak yaprak'larında ve saplarında sarımsı esmer leke'ler oluşturur ve hastalık yaratır.
Esmer Pul: Colletotrichum İMİ mantarının sebep olduğu bu hastalık bazan ciddi kayıplar doğurur, "esmer soğansı gövde" ve "siyah soğansı gövde" olarak da bilinir. Toprakta yaşayan bu mantar, soğansı gövdelerin dış pullarına bulaşır. İç pulların bazıları üzerinde de küçük ve esmer "leke'ler gözükür.
Mücadele : Bilhassa soğansı gövdeler olmak üzere bitkileri aşırı sulamadan kaçınılır. Soğansı gövdelerin donmasına müsaade edilmez. 30 gram "benlaf'ın
15 litre su içinde hazırlanması ile elde edilen karışıma soğansı gövdelerin batırılması biraz denetim sağlamaktadır.
Mozayik : Belirtisiz zambak virüsü zambak'da geniş yayılma gösterir. Hıyar'daki (Cucumis sativus) mozayik virüsü ise, etkileri belirtisiz zambak virüsü'nünki ile karışmadıkça "maskelenmiş hastalık durumu" veya "sararmalı alacalanma" yaratır, iki virüs çeşidinin etkisi karıştığı takdirde hıyar'daki mozayik virüsü "ölü dokulu

benek" hastalığına sebep olur.
Mücadele : Hastalanmış bitkilerden elde edilen soğansı gövdeler çoğaltma için kullanılmamalıdır, çünkü virüs bunlar içinde yıldan yıla taşınmakta olur. Virüsü bitkiden bitkiye taşıyan bit (aphid), bitkilere "malathion" püskürtülmesi ile belli bir derece denetim altında tutulabilir. Bununla beraber, bitlerin tam imhası özellikle tarla ekim-dikimlerinde oldukça zordur; bunlar tümü ile tahrip edilmedikçe, püskürtme maddesi uygulayarak hastalığın yayılması belli ölçüde azaltılamaz. Ticari ekim-dikim tesislerinde hastalıklı bitkilerin aranıp bulunma işi yürütülmeli ve "mozayik" gösteren bitkiler ayıklanıp çıkarılmalıdır.
Rozetleşme : Zambak'daki rozetleşme virüsü, ticari zambak üretimi yapılan yerlerde ciddi hastalık halleri yaratır. Hastalanmış olan bitkiler "yassı ve rozet" gibi görünüşe, yapraklar ise alacalanma veya çizgilenme olmaksızın soluk yeşil veya sarımsı "renklenme"ye sahiptir. Genç yapraklar aşağı doğru kıvrılır ve bükülür. Tüm bitkide "bodurlaşma" olur. Mücadelesi mozayik'de olduğu gibidir.
Başka Virüsler : Tütün'deki (Nicotiana sp.) halka lekelilik virüsü bazı zambak varyetelerini etkilemektedir. Bazı melez zambaklar "alacalılık" virüsü'ne hassastır, bazı melez zambaklar ise virüs bulaşmasına rağmen hayret verici biçimde büyümeyi sürdürür. Bu sebepten dolayı dirençli varyetelerin tek başına yahut da hassas zambak ve lale bitkilerinin mevcut olmadığı yerlerde yetiştirilmesi; virüs ile yaşayabilen zambakların yetiştirilmesi uygundur.
Kök Nematodu : Pratylenchus penetrans ve P. pratensis nematod'ları, zambak yapraklarının sonbaharda olgunlaşamadan "sararma"sına yol açarlar. İstilaya uğramış bitkilerde şiddetle "bodurlaşma" olur; köklerde çok sayıda "ölü leke'ler" veya "ölü doku'lar" görülür.
Mücadele : İstilaya uğramış soğansı gövdelerden tüm köklerin "budanma"sı ve "dönüşümlü ekim-dikim" uygulanması tavsiye edilmektedir. Ağır istilaya uğramış topraklar zambak ekim-dikiminden önce etkili bir "gazlayıcı-tütsüleyici madde" ile işleme sokulmalıdır. Bunlar arasında "mobilavvn (eski adı VC-13)" ve "nemagon" oldukça etkili ilaçlardır.
Soğansı Gövde ve Yaprak Nematodu : Aphelencheoides frağariae nematodu tarlada yetiştirilen zambaklarda "uçtan ölüm" husule getirmektedir. Yapraklardaki olağan yeşil renk, sarımsı "çillenme"ye döner, esmerimsi sarı renge solarak sonunda koyu esmer olur. Nematod'lar, yeni bulaşmaları başlatmak üzere soğansı gövdelerde olumsuz şartları geçirir. Serada kuvvetle etkilenmiş olan nematod'lu soğansı gövdelerden "kör tomurcuk"lar gelişir, bunlar çiçek geliştiremez.
Mücadele : Ticari amaçlı soğansı gövdeler, 1 saat süre ile "sıcak su ve formalin" banyosuna sokulur. 40-43 oC'ye ısıtılan 200 kısım su içinde hazırlanan
1 kısım formaldehit (% 38-40) çözeltisi, bu nematod ile mücadele için standart işlemdir.
Bulaşıcı Olmayan Sararma : İki çeşit bulaşıcı olmayan "yaprak sararması" vardır. Bunlar bitkilerin şiddetle "bodurlaşma"sına sebep olur. Zayıf bir kök sistemi de gözlemlenir.
Sararma çeşitlerinden biri saksıda yetiştirilen bitkilerde ortaya çıkar ve bu "sararma"da damarların civarı dışında, yapraklar genel olarak sararma oluşur. Bu çeşit sararma hastalığı "demirsülfat" veya "demir çelat'lar" uygulama ile tedavi edilebilir.

Tomurcuk Yanıkığı: Seradaki zambak'ların tomurcukları "yanıklık"a uğrayabilir veya kuruyup bitebilir, açılamadan kalabilir. Bu hastalık bitkinin tepesindeki su kıtlığı sonucu ortaya çıkar. Herhangi bir kök hasan olması veya soğuk toprak durumu bu rahatsızlığı artırmaktadır. Zambaklar bulutlu hava esnasında yüksek sıcaklığa maruz kalırsa veya aşırı gölgede kalırsa, tomurcuklar "yanıklık"a uğramaktadır.
Yaprak Kavrulması: Hızlı etkileme ve ıslak toprak "esmer uç" hastalığına sebep olmaktadır. Uç noktalar ve yapraklar sararır, daha sonra esmeıieşir, uçtan itibaren 1 santimetre kadar geriye doğru "yanıklık" oluşur.
Eğer toprakta "manganez" tuzları ve "alüminyum" tuzlan büyük miktarlarda mevcutsa, bunlar "yaprak kavrulmasına sebep olur. Toprağa "kireç" ilavesi "yaprak kavrulması"nı keskin bir biçimde azaltmaktadır.
Donma Hasarı: Hafif donma'lar "şişkin-kabankyaprak" sonucunu doğurmaktadır ve büyüme noktasının "ölüm"ü ile bitkiler bodurlasın Ölü yaprak veya saman örtme işlemi, genç sürgünleri koruma için kullanılır ve ilkbahardaki don basarım önlemekte faydalı olur.
.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008