4.4. Mantarın Biyolojik Özelliği
Mantarın morfolojik ve biyolojik özellikleri yüksek bitkilerden oldukça farklılık gösterir. Yüksek bitkilerde çoğalma vegetatif ve generatif olmak üzere ikiye ayrılır. Vegetatif çoğalmada bitkinin kök, gövde, dal ve yaprak gibi organlarından parçalar alınır. Bunlar belirli ortamlarda sürdürülerek kök ve sürgün oluşturulur. Böylece yeni bitkiye, parçası alman bitkinin bütün genetik karekterleri aynen geçirilir. Birbirinin benzeri bitkiler üretilir. Generatif çoğalmada erkek ve dişi çoğalma organları devreye girer. Böylece anne ve babadan gelen generatif hücrelerinin birleşmesiyle, yeni bir bitki ortaya çıkar. Bu bitkiye karekterler, her hangi bir etki söz konusu değilse yarısı anneden, yarısı babadan geçer. Bu yüzden yeni bitki hem anneden, hemde babadan ayrı bir karakter gösterir.
Mantarlarda çoğalma yine vegetatif ve generatif şekilde meydana gelir. Vegetatif çoğalmada ya misellerden, yada sap veya şapkadan parçalar alınıp, bir ortamda tekrar misel elde olunur. Bu çoğaltma şekli yüksek bitkilerdeki vegetatif çoğaltmaya benzer durumdadır. Farklılık generatif çoğaltmada ortaya çıkar. Mantarlarda, yüksek bitkilerdeki erkek ve dişi eşey organları yoktur. Çoğalma yukarıda açıkladığımız gibi, lameller üzerinde oluşan basidiumların bölünmesiyle meydana gelen badiosporlarla gerçekleşir. Basidiomycetes sınıfına giren mantarlarda basidium üzerinde yer alan sporlar olgunlaştıklarında sterigmadan dışarıya doğru fırlatılır. Fırlatılan sporlar düştükleri yerde çimlenme için yeterli koşulları bulduklarında çimlenip pirimer miseller, primer miseller birleşerek sekonder miseller ve daha sonra da sap ve şapka oluşur. Tekrar sporlar teşekkül etmesiyle bu hayat çemberi sürer gider. Mantarlardaki generatif üreme hücre bölünmeleri sırasında ortaya çıkar. Hifler dikaryotik hücrelerdir. Her hücrede iki çekirdek bulunur. Şapkanın altında lameller üzerindeki basidiumların bazısında iki, bazısında yalnız bir diploid çekirdek vardır. Basidiomycetes sınıfındaki mantarlarda homotallik ve heterotallik iki generatif çoğalma şekli görülür. Hornotallik olanlarda basidiumlardaki hücrelerde diploid çekirdek bölünür. Dört adet çekirdek meydana gelir. Bunlar basidiumun uç tarafına yönelir. Burada himenyumun çıkıntıları oluşur. Bu çıkıntılara çekirdekler girer. Her hücredeki Çekirdekte bölünme meydana gelir. Dört adet spor teşekkül eder. Bu 2n kromozomlu (Homotallik) spordan meydana gelen miseller, sekonder misel olduklarından tek başına karpofor oluşturabilir. Agaricus bisporus'da durum biraz farklıdır. Basidium üzerinde dört yerine iki sterigma meydana gelir, dört adet çekirdekten ikisi bir sterigmaya, diğer ikisi de öbür sterigmaya geçer. Böylece diploid (2n) yapıda iki basidiospor ortaya çıkar. Bu nedenle kültür mantarı A. bisporus'da sporlardan meydana gelen miseller yine sekonder misel meydana getiren, verimli misellerdir. Bu duruma sekonder homotallizm adı verilir (RAPER 1966). Ancak doğada bu normal iki spor oluşumu yerine, üç veya dört spor oluşumu da görülebilir (Şekil 4.9). Bu sporlar, haploid (n) yapıda faklı cinsiyete sahiptir. Bunlardan oluşan miseller pimer yapı gösterdiklerinden (Homokaryotik). ancak zıt eşeyli ve yine tek çekirdekli başka misellerle birleştiklerinde (Plazmogami) diploid (2n) kromozomlu sekonder miseller (Heterokaryotik) meydana gelir. Bu misellerden mantar oluşabilir.
Heterotallik türlerde (yukarıda Agricus bisporus'da normal durumun dışında görülen spor oluşumunda kısmen açıklandı), sporlardan oluşan miseller farklı cinsiyette fn) kromozomludur. Bunların oluşumunda lameller üzerindeki basidium hücrelerinden iki hücre uzayarak, aralarındaki hücre duvarı kaybolur ve hücrelerin
protoplazma ve çekirdekleri birleşir. Tek çekirdekli bir hücre meydana gelir. Plazmogami. karyogami geçiren bu hücredeki tek çekirdek mayoz bölünmeye uğrar, (n) kromozomlu çekirdek meydana gelir. Böylece basidiumda ikisi bir cinsten (-), ikisi diğer cinsten (+) dört adet spor oluşur. Haploid kromozom içeren bu sporların çimlenmesiyle primer yapıda, farklı cinsiyette hifler gelişir. Bunlar verimli miseller değildir. Verimli hale gelmeleri, yani sap ve şapka oluşturmaları için farklı cinsiyetten iki hifin birleşmesi. 2n kromozomlu sekonder yapıda miseller oluşturması gerekir. Ancak bundan sonra sap ve şapka meydana getirebilirler. Eğer bu birleşme olmazsa, yaşadıkları sürece sadece vegetatif büyürler.

Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY