7.1.3. Kompost Pastörizasyon Yeri
Kompostun pastörizasyonunda kasa ve kütle olmak üzere iki yöntem kullanılır. Son yıllarda kompostun pastörizasyonunda hemen hemen bütün ülkelerde kütle pastörizasyon yöntemi kullanılmakta, kasa ile pastörizasyon yönteminden giderek uzaklaşılmaktadır. Kasa yöntemi şu anda sadece büyük kasa ile çalışan eski büyük işletmelerde kullanılmaktadır. Ülkemizde daha çok ranza, küçük kasa ve torba içinde yetiştiricilik yapıldığından, kütle pastörizasyonu yaygınlaşmıştır. Bu bakımdan burada kütle pastörizasyonu esas alınarak Şekil 7.3'deki pastörize odasının şeması verilmiştir.

Birinci fermantasyonu tamamlayan kompost, pastörizasyon odasına alınır. İçerde 6-10 gün süre ile tutulur. Bu sırada kompost içindeki mantar, bakteri, nematot, solucan, kurt, larva, sinek, böcek gibi hastalık ve zararlılardan arındırılır. Aynı zamanda kompostun olgunlaşması sağlanır. Oda içinde 60"C sıcaklık ve % 80-90 oransal nem bulunur. Oda içi sıcaklığın, değişik zamanlardaki dış hava koşullarına göre sabit biçimde tutulması ve odadan dışarıya ısı kayıplarının en az seviyede olması gerekir. Aksi halde ısıtma masrafı oldukça yükselir. Bunun için odanın inşası sırasında duvarlar, tavan ve taban iyi izole edilmelidir. İzolasyon, soğuğu fazla olan yerlerde beton, ytong, delikli tuğla veya biriketten yapılmış, çift duvar arasına cam yünü, poliüretan levhalar, saman gibi ısı geçirmez maddeler konarak elde edilir. Ilıman yerlerde çift duvar örmek ve iki duvar arasında 10 cm boşluk bırakmak yeterlidir. Değişik duvar örme tarzına ve izolasyon şekline göre ısı iletim kat sayısı olan (k= kcal/m/h°C) değerleri Cetvel 7.1 'de verilmiştir. Her ne kadar bu değerler yöresel koşullara göre biraz değişme gösterirse de, yine de % 5-10 yanılgı ile her yerde kullanılabilir. İyi bir izolasyon için k değerinin 0.3-0,4 kcal/m2h C civarında olması arzulanır. Ancak bu konumdaki bir izolasyonu bu günkü piyasa fiyatları ile elde etmek oldukça pahalıdır. Bu bakımdan 0,6-0,7 kcal/m2h C lik bir k değeri yeterli sayılabilir. Pastörizasyon odasından en fazla ısı kaybı kış aylarında meydana gelir. Ortalama eksi 5°C dış hava sıcaklığında, pastörizasyon odasında 60°C iç sıcaklığın elde edilmesi, 0,7 kcal/m2h°C ısı kaybı olan 1 m2 'lik bir duvarda bile, 60-(-5) = 65°C ısı farkı ve saat başı 65x0,7= 45,5 kcal/m2h C 'lik bir ısı kaçağı meydana getirecektir. Pastörizasyon odasında, normal 22 cm çift tarafı sıvalı tuğla duvar olduğunda. ısı kaçağı 65x11= 715 kcal/m2h C 'ye yükselecektir. Yani 0,7 kcal/m2h C 'lik ısı kaybı olan duvara karşılık, normal bir duvarla yapılmış pastörize odası 15 kat daha pahalıya ısıtılacaktır.
Pastörizasyon odasını ısıtmak ve kompostu pastörize etmek için oda içine buhar tatbik edilir. Bilindiği gibi. sıcaklık artışı ile beraber buharın basıncı artar. Bu 60°C 'de 149 mm civa basıncına eşit bir değerdir (Cetvel 7.2). Buhar basıncı ile duvarlar nemi emer. Ayrıca izolasyon yeterli değilse iç duvarla, dış duvar arasındaki sıcaklık farkından dolayı, içerdeki, nemli sıcak hava, soğuk duvarla temas edince soğur ve içindeki nemi, su olarak duvara bırakır. Su iyi bir ısı ileticisidir. Islanan duvar veya izolasyon maddesi ısı tutma özelliğini kaybeder.
Bir pastörizasyon odasının dış duvarları hava boşluğuna sahip olmalıdır. Bunun birinci nedeni, havanın ısı iletim geçirgenliğini düşürmesi, ikinci olarak duvarın ve iki duvar arasında izolasyon olarak kullanılan malzemenin kuru kalmasıdır. Eğer pastörizasyon odasına buhar verdiğimizde, duvar bu nemi çeker ve izolasyon maddesine bunu yansıtır ve izolasyon maddesi ıslanırsa, su iyi bir iletken olduğundan, ıslanan izolasyon maddesi ısı tutma özelliğini kaybeder. İletken hale döner. Duvarda hava boşluğu yaratmak, nemin duvarda açık bırakılmış deliklerden dışarı çıkmasını sağlamak gerekir. Yahut pastörizasyon odasının iç tarafına nemi tutan ve duvar içine girmesini önleyen tedbirler alınmalıdır. İç duvar yüzeyi çimentolu sıva ile kaplanmalı, üzeri ziftlenmelidir. Yalnız zift odadaki yüksek sıcaklık nedeniyle bir miktar akabilir. Bunun yerine bitümlü boya (örnek: filinkote) ile boyanır. İlk boyamada 1 m2 'ye 0,3 kg filinkote 1:1 oranında su ile inceltilip sürülür. Bu kat kuruduktan sonra 1 m2 'ye 1 kg boya düşecek şekilde ikinci kat çekilir. Aynı işlem boya iyice kuruduktan sonra üçüncü kez yapılır. Filinkote siyah renklidir. Odanın içinde iyi görüntü vermez. Bu bakımdan, ayrıca beyaz renkli bir boya ile üstü örtülür. Son yıllarda pastörize odasının iç yüzü alüminyum, plastik levha veya ziftli kağıt gibi bir buhar bariyeri ile kaplanmaktadır. Hatta pastörizasyon odası plastikten yapılmaktadır.

Kütle pastörizasyonda Şekil 7.3 'de görüldüğü gibi bir havalandırma ünitesi vardır. Odanın tabanından 40-50 cm yükseklikte ikinci ızgaralı bir taban daha yapılır. Izgara delikleri, üzerine kompost konduğu zaman aşağı düşürmeyecek, ancak alttan hava akımı verildiğinde bunu rahatça kompostun her tarafına eşit sevk edecek şekilde ve büyüklükte açılmalıdır. Normalde 1-2 cm çapında 1-2 cm aralıkla açılmış delikler veya 1-2 cm genişliğinde, birbirinden 3-5 cm mesafede oda enine paralel açılmış kanallar olabilir. Birinci ve ikinci zemin betondan yapılmalıdır. İkinci zemin gerektiğinde yüklü bir römorkun, ve yükleyici bir traktörün ağırlığını çekecek güçte inşa edilmelidir.
Yaptığımız plan gereği kompost hazırlama yerine bakan kapıdan kompost pastörizasyon odasına yükleyici traktör, römork, bant sistemi, veya insan gücü ile el arabalarında getirilip doldurulur. En fazla doldurmada yükseklik 2 m 'dir. Daha fazla olduğu zaman alttan basılan hava rahatlıkla kompost içinden geçerek üst tarafa ulaşamaz. Yani havalandırma sirkülasyonu temin edilemez. Oda doldurulduğunda kapısı kapatılır. Pastörizasyon sonunda bu kez misel aşılama holüne bakan kapı açılıp, kompost buradan dışarı çıkartılır. Pastörize odasının kapıları çelik veya alimünyumdan yapılmalıdır. Isı geçirgenliğini önlemek üzere iki tabaka arasına 5 cm kalınlığında poliüretan yerleştirilmelidir. Ahşaptan yapılan kapılar aşırı sıcak ve nem yüzünden çabuk bozulmaktadır. Ancak ahşap kapıların üzeri galveniz saç levhalarla kaplanır ve birleşme yerleri lehimlenerek, ahşap kısmına nem geçmesi önlenirse kullanılabilir. Kapılar kapatıldığı zaman içten dışa veya dıştan içe hava sızdırması olmamalıdır. Çok iyi kapanmalıdır. Zamanla açılıp, kapanmada zorlanma meydana getirmemelidir.
Odanın havalandırma sistemi Şekil 7.3 'de verilmiştir. Havalandırmanın, dışardan temiz hava alınan kısmın ön tarafına filtre yerleştirilir. Bu filtre % 99,9 'luk emniyette olmalıdır. Dış havada serbest halde bulunan zararlı mantar ve bakteri sporlarının filtre içinden geçip, temiz hale getirilmiş kompostun içine girip tekrar hastalık ve zararlılarla bulaştırmasına müsade edilmemelidir. Bu tip filtreler özel imal edilir ve piyasada satılır. Fiyatları oldukça pahalıdır. Bulunduğumuz yerde özel filtre bulma olanağı yoksa, iki galvanizli, kare örgü tel kafes arasına 2-4 cm kalınlığında cam yünü konmalı ve filtre yapılmalıdır. Bu filtre %95-99 havayı mikroplardan temizler. Filtre içinden hava nede olsa güçlükle geçer. Bu yüzden filtrenin yüzeyi, hava kanalı yüzeyinin en az dört katı olmalıdır. Geçirgenlik geniş yüzeyle arttırılmış olur. Filtre dışarıda olduğundan, yağışlarda ıslanır. Tozlu havadan dolayı çabuk tıkanır. Islanan filtre üzerinde zararlı mantar ve bakteriler üreyebilir. Dikkat edilmez ise, burada çoğalırlar ve filtrenin iç yüzeyinede geçerler. Bu duruma gelmiş filtre artık enfeksiyon kaynağı olmuştur. İçeriye mikroplu hava taşır. Filtre 2-3 ayda bir kontrol edilmeli ve gerekirse hemen değiştirilmelidir. ayrıca ıslanmaya karşı korunmalıdır.
Hava kanalı galvanizli saç, beton ve fiberglastan yapılabilir. Kullanılacak hava debisine ve vantilatör gücüne göre kanalın büyüklüğü
F = Q / V formülü ile hesaplanır. F = Kanal kesiti (m2)
Q = Vantilatör kapasitesi (m3/s) V = Hava akış hızı (m/s)
Hava hızı 10 m/s olan bir kanalda saatte 6.000 m3 hava basan bir vantilatör için kanal kesiti nedir ? •
Q = 6.000 mVsaat (h) = 6.000 / 60X60 = 1,6 mVsaniye (s) F = Q / V = 1,6 / 5 = 0,32 m2 bulunur. 50 X 65 cm 'lik bir kanala gereksinim vardır.
Kanal dört köşe veya yuvarlak şekillidir. Boyutu 50X50, 40x.60, 60X60, 50X70, 60X70 cm veya çapı 50-70 cm 'dir. Kanal yapılırken sert dönüşlerden ve köşelerden kaçınılmalıdır. Yuvarlak dönüşler tercih edilir.
Dışardan gelen hava kanalı ile pastörizasyon odasından gelen kanal arasında bir damper bulunur. Damper değişik kademelerde çalışır. Birinci kademede pastörize odasına sadece dışardan gelen temiz havayı basar. İkinci kademede sadece pastörizasyon odasının havasını sürküle eder, yani oda havasını kendi içinde karıştırır. Üçüncü kademede istenen ölçüde iki havayı birleştirerek pastörize odasına sevk eder.
Havalandırmanın en önemli elemanlarından birisi hava basan vantilatördür. Aksial veya radial olan iki tipi vardır. Aksial vantilatörlerin elektrik motoru kanal içinde bulunduğundan, sıcak ve nemli hava motorun çabuk bozulmasına veya yanmasına sebeb olur. Ayrıca hava değişim kapasitesi düşüktür. Ancak fiyatları ucuzdur. Radial vantilatörlerin basınç-volüm fonksiyon karakteristikleri stabildir. Hava akımını değişik yönlere rahatlıkla çevirebilir. Alış fiyatı % 20-30 daha pahalıdır. Vantilatörlerin elektrik tüketimi üzerinde yazılı olan miktardan biraz fazladır. Randımanı % 80-85 'tir. Örneğin, kapasitesi 5.000 m3/h ve gücü 3 KW/h olan bir vantilatörün harcadığı
elektrik miktarı 3 KW/h olması gerekirken % 80 randımandan dolayı 3 / 0,80 = 3,75 KW/h 'dır.
Pastörize odasında kullanılacak vantilatörün kapasitesi, oda içine konacak kompost miktarına göre tespit edilir. Bir ton kompost için saatte 200-300 m3 havaya gereksinim vardır. Bizim işletmemizde pastörizasyon odasına her seferinde 29 ton kompost konulmaktadır (Bkz. kompost yapılması). Bir ton kompost için 300 m3/h ise 29 ton için 29x300= 8.700 m3/h 'dir. Çeşitli kayıplar için % 20-30 fazlalık eklendiğinde 11.310 m3/h 'lik havaya ihtiyaç vardır. Şu halde vantilatörümüzün hava kapasitesi 11.310 m3/h olacaktır. Ancak kompost içinden havanın itilerek geçmesi gerekecektir. Bu basıncı sağlamak üzere, vantilatörün kapasitesi yanında en az 50-100 mm basıncı bulunmalıdır.
Havalandırma sistemi havayı pastörize odasındaki ızgaranın altından basar ve odanın tavanındaki üst kısımdan çeker. Böylece oda içinde sirkülasyon sağlanır. Sıcaklığın 60°C'de sabit tutulduğu ve kompostta pastörizasyon işleminin uygulandığı dönemde, dışardan taze hava alınmaz, sadece odanın iç havası devredilir. 6-18 saat sonra taze hava kademeli olarak devreye sokulur. Sıcaklık 50-55°C'de sabitleştirilir. 1-3 gün sonra kapak daha fazla çalışarak 45-50°C'ye düşürülür. Kompost olgunlaştığı ve içinde artık amonyak gazı kalmadığı an, 5-10. günün sonuna doğru, yani pastörize odasından kompostu çıkarmadan bir gün önce, dış hava kapağı tamamen açılır. İç sirkülasyon kapağı kapatılır. Bu durumda dışarıdan devamlı taze hava basılır. Pastörize odasına taze hava basılmaya başlandığı an içeride hava şişmeğe başlar, şişen fazla havanın bir yerden dışarı atılması gerekir. Aksi halde odaya hava basılması ters basınçtan dolayı durur. Bunu önlemek üzere pastörize odasına basınçtan dolayı atılması gereken havanın çıkacağı bir ekzos deliği konur. Bu tavanda veya
tavana yakın bir yerde duvara konur. Ekzos deliğinin dış kısmında içeriden gelen tazyikle açılan ve tazyik düşünce kapanan ve sızdırmazlık sağlayan kapaklar bulunur. İçeride hava basıncı artınca kapaklar açılır ve fazla hava dışarı atılır.
Pastörizazyon odasının ızgara altına buhar borusu konarak değişik noktalardan içeriye buhar verilir. Havalandırma tesisi ile gelen hava buharı alıp kompost içine sokar ve kompostun ısınmasını sağlar. Kompost oda içine konduktan ve odanın kapakları kapatıldıktan 4-6 saat sonra kompostun sıcaklığı 60°C 'ye çıkartılmalıdır. Isıtma sadece buhar yardımı ile yapılabileceği gibi, havalandırma tesisatının iç ve dış havayı karıştıran damperinden sonra kanal içine ayrıca ısıtma için radyatör de konabilir. Hangi yolla ısıtma sağlanacaksa, ona göre hesaplama yapılır. Sadece buhar sevk edilir veya ısıtma ile beraberce buhar verilir.
Pastörize odası her boşaltmadan sonra temizlenir. Bu bakımdan oda içine bir adet su musluğu konulmalıdır. Ayrıca ızgara altına düşebilecek kompost parçalarının temizlenmesi için, ızgaranın belirli yerlerden sökülüp, takılabilir olması gerekir.
Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY