8.1.1. Kompost Karışımına Giren Maddeler
Bilindiği gibi, yeşil bitkiler kökleri ile topraktan aldıkları suyla birlikte mineral maddeleri yapraklara kadar taşır. Bu maddeleri, yapraklarda bulunan klorofil yardımı ile güneşten sağlanan enerji sayesinde, havadan solunum yolu ile aldıktan karbondioksitle birleştirerek, önce büyüme ve gelişmeleri için gerekli şeker, nişasta ve benzeri organik maddeleri, sonra tuzların devreye girmesiyle diğer gerekli maddeleri oluşturur. Bitkilerdeki bu fabrikasyon olayına karbonhidrat özümlemesi (Fotosentez) adı verilir. Bu yüzden yeşil bitkilerin beslenmesinde şeker, nişasta gibi karbonhidrat içeren maddelerin bulunmasına gereksinim yoktur. En basit bir bitki besin çözeltisinde ,
Damıtık su............................ ...... 1,00 litre
Potasyum nitrat........................ .... 1,00 gram
Magnezyum sülfat....................... . 0,25 gram
Monokalsiyum fosfat.................... 0,25 gram
Kalsiyum klorür....................... .... 0,12 gram
bulunur (GEİSS 1961).
Mantarın beslenme şekli yeşil bitkilerden farklıdır. Mantar hücrelerinde klorofil bulunmadığından, yeşil bitkilerde olduğu gibi karbon özümlemesi yapılamaz, yapılarının oluşumu için gerekli bu maddelerin dışardan alınması zorunluluğu vardır. Bu yüzdende mantarın besin çözeltisinde, öncelikle karbonhidrat kökenli maddelere

yer verilir. Yine GEİSS' m (1961) mantar için verdiği en basit besin çözeltisini incelersek,
Damıtık su............................ ...... 1,00 litre
Şeker........................ ................. 5,00 gram
Pepton (Azot içerir)..................... 1,00 gram
Magnezyum sülfat....................... 0,25 gram
Monokalsiyum fosfat................... 0,25 gram
Demir......................... ............... Eseri
miktarda olduğunu görürüz.
Laboratuvar koşullarında bulunan bu değerleri doğada incelediğimizde, mantarların bir kısmının saprofit olduklarını, yani çürümüş veya çürümeğe başlamış organik maddeler üzerinde yetiştiklerini; bir kısmının simbiyoz yaşadığını, yani canlılarla ortak yaşama girdiklerini; bir kısmının canlı veya ölmüş, fakat parçalanmaya başlamamış materyaller üzerinde geliştiklerini; yine diğer bir kısmının ise ölmüş, parçalanmağa yeni başlamış materyalleri seçtiklerini görürüz. Bu noktadan hareketle, kültür mantarcılığının ekonomik bin şekilde yapılabilmesi için, mantarın üretileceği ortamın nasıl bir ortam olacağının, bunun hangi maddelerden ne miktarda meydana geleceğinin ve bu ortamın nasıl hazırlanacağının bilinmesi gerekir.
Mantarın üzerinde üretildiği ortama kompost adı verilir., Kompostun yapılması mantar üretiminin en can alıcı noktasıdır.
Kompost yapımında yapılacak bir hatanın düzeltilmesi oldukça zordur. Bozuk hazırlanmış bir kompost üzerinde çoğu kez mantar
miselleri gelişemez. Bazı küçük hatalar, üretim yapılmasına izin verse bile, alınan ürün miktarı çok düşük olur. Bu ürün miktarı, mantar üretimi için yapılan giderleri karşılamaz.
Mantar üretiminin başlangıcında at gübresi yalnız başına
kullanılmıştır. Ancak mantar üretimi üzerinde yapılan araştırmalar, at
gübresinin yalnız başına kullanımının yeterli olmadığını ortaya
koymuş ve ilerleyen yıllarda at gübresi içine değişik bir çok ilave
maddeler katılmıştır. Eskiden motorlu araçlar olmadığı için atın, taşıt
ve çeki işlerinde çok kullanılması, rahatlıkla at gübresi bulmaya
olanak sağlamıştır. Oysa günümüzde atın yerini motorlu araçlar almış,
at kullanımı sadece spor amaçlı alanlara kaymıştır. Ayrıca mantar
üreten işletme sayısında meydana gelen artış, eldeki mevcut at
(kitapta devamı yoktu)


A. Organik maddeler BAHCESEL BAHCE PEYZAJ TARIM ORMAN CEVRE - ANA SAYFA
aa. Hayvansal kökenli organik maddeler (Tavuk, Güvercin, Koyun, Sığır, Domuz gübreleri, Kan ve kemik unu, Mezbaha artıkları vb.)
ab. Bitkisel kökenli organik maddeler (Pamuk küspesi, Pancar küspesi, Malt artığı, Pirinç kavuzları, Fındık kabuklan, Değirmen artıkları.Hint yağı tohumları, Ağaç yongası, Talaş, Kepek, Şeker kamışı sapları, Mısır koçanı, Lahana, Karnabahar, Fasulye, Bezelye vb. artıkları)
B. İnorganik maddeler
ba. Azotlu maddeler (Amonyum nitrat [NH4NO3], Amonyum sülfat [(NH4)2SO4], Üre[CO(NH2)2], Potasyum nitrat[KNO31)
bb. Fosforlu maddeler (Süper fosfat[CaH4(PO4)2], Tomas unu[Ca4P2O5])
be. Potasyumlu maddeler (Potasyum nitrat[KNO3])
bd. Diğer mineral maddeler (Ca, C, H, O, S, Fe, Mg, Mn, Mo, Cu, Zn, B,)
C. Tampon maddeler
Kireç, alçı, mermer tozu
8.1.2. Kompost Karışımına Giren Maddelerin Özellikleri
Kompost karışımına giren yukardaki maddelerden ülkemiz için şu anda önemli olan bir kaçının özelliklerini sırasıyla inceleyelim.
a. At gübresi
Bulunduğu zaman beğenilerek kullanılan bir. maddedir. At gübresi dışkı, sıvı (idrar), yataklık samandan (altlık) ibarettir. Sıvı miktarı % 60-65, kuru madde miktarı ise % 35-40 'tır. Kuru maddenin
% 90 'nı yataklık, % 10 'nu dışkı kısmı oluşturur. Dışkı ve sıvı kısımda
oldukça zengin besin maddeleri vardır. Özellikle azot, bunun dışında
değişik mineral maddeleri (fosfor, potasyum), vitaminleri, enzimleri
taşır. Ayrıca ortamın fermantasyonunu sağlayacak mikroorganizmalar
bulunur. At gübresi içindeki maddeler, mantar büyümesi için gerekli
ve yeterli olduğundan, içine herhangi bir katkı maddesi ilave etmeden
de mantar yetiştiriciliğinde kullanılabilir. Ancak günümüzde metre
kareden alınan ürün miktarı ne kadar arttırılırsa, yapılan yüksek
yatırım o kadar rahat karşılandığından, at gübresi içine katkı
maddelerinin konulması verim ve kaliteyi o derecede artırmaktadır. At
gübresinin kulanılmasında dikkat edilecek bazı noktalar vardır. Atın
yediği yemlerin bileşimi, altına serilen yataklığın durumu besin
maddesi miktarı üzerine etkilidir. Atlar günlük 3-6 kg yulaf, arpa gibi
kuvvetli yemlerle besleniyor, ayrıca yeme 5-10 kg kuru ot karıştırılıyor
ve altına buğday veya çavdar sapından yataklık seriliyorsa, bu at
gübresi kıymetli bir malzemedir. Bu bakımdan yarış atlarının gübreleri
daha çok tercih olunur. Ancak yarış atlarının sağlıklı kalması için veya
hastalandıklarında tadavi amacıyla kullanılan bazı ilaç ve hormon gibi
artıklar gübre içine karışacak olursa, bunların bazıları mantar
misellerinin gelişmesine kısıtlayıcı (inhibitör) etkisi söz konusu
olabilir. Atların fazla yeşil yem, pancar parçaları ile beslenmesi, at
gübresinin değerini mantar üretimi açısından düşürür. Yine bu
gübrelerle yapılmış mantar yetiştirme ortamlarında Beyaz alçı
(Oospora fimicola), Kahve rengi alçı (Papulaspora byssina)
hastalıklarının çıkmasına ve zarar yapmasına sebep olabilir. Genellikle
çiftliklerden alınan at gübrelerinde bu durum daha sık görülebilir.
Altlık materyali, her at için günlük 3-6 kg civarındadır. Bu miktarın 3 kg'ın altına düşmemesi gerekir. Altlık ile beraber dışkı miktarı günlük 6-10 kg arasındadır. Kullanılacak at gübresi mümkün olduğu kadar taze olmalıdır. Dört haftadan eski gübre özelliğini kaybetmektedir. Gübreyi uzun süre bekletmek zorunluluğu varsa, gübre ince tabaka halinde yığılmalı ve hemen kurutulmalıdır. Böylece gübrede fermantasyon işlemi durdurulduğundan, özelliklerinin kaybolması önlenmiş olur. Tekrar kullanılmak istendiğinde yeniden ıslatılır. Eğer günlük gübre miktarı yeterli değilse, düzgün bir yerde yığın yapılmalıdır. Gelen gübreler üst üste atılmalı ve kullanımdan önce güzelce karıştırılıp, bir örnek hale getirilmelidir. Böylece farklı günlerde gelen ve farklı özellikler gösteren gübrenin benzer yapıya kavuşturulması sağlanır. Bu işlem yapılmaz ise, ileride fermantasyon, pastörizasyon ve kompostun olgunlaştırılması düzgün yapılamaz, değişken özellik gösteren kompost yüzünden, üretim odalarının bazı yerinde iyi, bazı yerinde düşük verim meydana gelir.
b. İnek, Domuz ve Koyun gübresi
Bu gübreler mantar üretiminde oldukça az kullanılır. Bunun nedeni, yapılarının mantar üretimine tam uygun olmamasıdır. Daha çok at gübresine veya samana karıştırılarak, kompost içinde katkı maddesi gibi görev alır. Domuz ve inek gübresi sulu ve içinde dışkı kısmı fazla olan soğuk gübrelerdir. Bu bakımdan kompost yaparken dikkatli davranmak gerekir. Fazla su ve kompakt yapı, yığında hemen anaerob koşulların meydana gelmesine neden olur. Fermantasyon mantar için istenen düzeyin dışına çıkar ve bu kompost mantar üretiminde kullanılamaz. Kötü özellikleri sap ilave edilerek düzeltilebilir.

c. Sentetik materyal BAHCESEL BAHCE PEYZAJ TARIM ORMAN CEVRE - ANA SAYFA

Genelde at gübresinin özellikleri ve içinde bulunan maddeler
dikkate alınarak sentetik materyalin karışımı yapılmaya çalışılır. Buna
en uygun materyal tahıl saplarıdır. Fakat her türlü sap, mantar
üretimine elverişli değildir. En fazla buğday, çavdar ve pirinç (çeltik)
sapları kullanılır. Çünkü bu materyallerin I. fermantasyon sırasında
yapıları çabuk bozulmaz, kaba yapıları ilerde kompostun sıkışıp
havasız hale gelmesini önler. Halbuki arpa ve yulaf samanı çabuk
parçalanarak, küçük parçalara ayrılır, sıkışır, havasız kalır ve I.
fermantasyonun istenen şekilde cereyan etmesini engeller. Yine bu
materyallerden yapılmış komposttaki besin maddeleri mantar üretimi
sırasında çabuk bittiğinden, verim az ve hasat zamanı kısa olur. Dış
ülkelerde, özellikle uzak doğuda çeltik üretimi fazla olduğundan, çeltik
saplarının öncelikle değerlendirilmesi düşünülür. Ancak çeltik
saplarının fermantasyonu daha uzun sürede meydana gelir. Kompost
daha sıkışık yapıdadır. Son yıllarda yapılan araştırmalarda bir çok
bitki materyalinden kompost yapılması amacıyla yararlanılabileceği
ortaya konulmuştur. Nitekim ana materyal olmasa bile ayçiçeği: mısır
sap ve koçanları; pamuk ve susamın gövde, dal, yaprak, çiçek koza
kalıntıları; buğday, çavdar ve çeltik sapları ile belirli oranlarda karıştırılabilir.

Lignin. selüloz ve hemiselülöz sapların en önemli kısımlarıdır. Bu maddeler hücre duvarları içinde yer alır. I. fermantasyon sırasında bu maddeler parçalanır ve ileride mantarın besin maddesi kaynağını oluşturur. Bu bakımdan mantar kompostunda bir bitki materyaline yer verirken, onun yapısı ve içerdiği maddelerin bilinmesi gerekir. BAHCESEL BAHCE PEYZAJ TARIM ORMAN CEVRE - ANA SAYFA
d. Katkı maddeleri
Katkı maddeleri organik, inorganik ve tampon maddeler olarak üçe ayrılır. Organik maddeler içinde hayvansal kökenli olanlar, tavuk, güvercin, koyun, sığır, domuz gübresi, kan ve kemik unu, mezbaha artıkları (rumen) dır. Tavuk gübresi kuru ve yaş şekliyle en fazla kullanılanıdır. Burada önemli olan husus, gübrenin mümkün olduğu kadar çok küçük parçalar halinde komposta karıştırılmasıdır. Topal; parçalar, I.fermantasyondaki aktarmalar sırasında parçalanıp tan ufaltılamadığından, pastörizasyonda uygulanan sıcaklık, topağın iç noktasına kadar ulaşamamakta, hastalık ve zararlılar ölmeden kalmakta ve ilerde üretim sırasında buradan ortama tekrar yayılmaktadır.
Son yılarda kan ve kemik unu yanında, mezbaha artıklarına da kompost yapımında yer verilmeye başlanmıştır. Ancak mezbaha artıkları kullanılırken I.fermantasyonda dikkatli davranmak ve katılan maddelerin tam parçalanıp parçalanmadığını kontrol etmek gerekir.
Bitkisel kökenli organik katkı maddeleri kepek, malt artığı pancar küspesi veya melası, pirinç kavuzları, çay bitkisi artıkları (özellikle çay yapımı sırasında değerlendirilemeyip kalan, çevreyi kirleten atık kısımlar), keten tohumu ve unu, ayçiçeği artıkları, pamuk bitkisi tohumları (çiğit) ve bitkisel artıkları, soya küspesi ve bitki artıkları, değirmen artıkları, fındık kabukları ve zürüfu, ağaç yongası ve talaşı, yapraklar, şeker kamışı sapları, mısır koçanı, lahana karnabahar, bezelye ve fasulye gibi sebze artıkları, hint yağı tohumları sayılabilir. Burada sayılmayan fakat çevremizde kompost yapımına uygun olan diğer maddeler de araştırılıp konabilir.
Bu maddelerden şu anda en çok kullanılanları kepek, keten tohumu ve unu, pamuk tohumluğu, malt artığı, üzüm posası, pancar küspesi veya melasıdır. BAHCESEL BAHCE PEYZAJ TARIM ORMAN CEVRE - ANA SAYFA
İnorganik maddeleri azotlu, fosforlu ve potaslı ticaret gübreleri oluşturur. En çok azotlu gübreler ve azotlu gübreler içinden de başta amonyum nitrat, daha sonra amonyum sülfat ve üre kullanılır. Amonyum nitratın I.fermantasyon sırasında tümü parçalanır. Halbuki amonyum sülfat'ta, sülfat ortada kalır ve kompostun pH'sının asidik olmasına yol açar. Bu yüzden de amonyum sülfat kullanıldığında, pH'yı ayarlamak için mutlaka kireç kullanılması gerekmektedir. BAHCESEL BAHCE PEYZAJ TARIM ORMAN CEVRE - ANA SAYFA
Tampon maddeler daha çok kompost pH 'nı ayarlamakta rol oynar. Bunun yanında, kompost yapımı sırasında materyali aktarırken birbirine yapışmasını engeller, su tutma kapasitesini arttırır. Üretim sırasında, mantarın metabolizması için gerekli olan kalsiyumu içerir (Mantarın yapısı incelendiğinde, bünyesinde bol miktarda kalsiyum oksalat kristallerinin bulunduğu saptanır). Kompostun yağlı görünüşünü matlaştırır. Kireç, pH 'si düşük çıkan materyallerde (kompost yaparken fosforlu gübrelerden sülfat kökü içeren ve komposta asidik yapı kazandıran üzüm posası katılması ve kompost pH 'mn örnek pH=5,0-6,0 düşmesi gibi durumlarda), alçı ve mermer tozu normal pH 'lı materyallerde kullanılır.

Mantar Yetiştiriciliği Kitabı Prof.Dr.Atila GÜNAY