ORGANİK MADDELER
Organik maddeler asal olarak karbon, hidrojen, oksijen ve azottan oluşur. Bu maddeler azotu içeren ve içermeyen iki alt gruba ayrılır.
3.2.1. Azot İçermeyen Organik Maddeler
Azot içermeyen organik maddeler karbonhidratlar ve lipidlerdir.


Karbonhidratlar
Bitkilerdeki kuru maddenin %50-80' ini karbonhidrat karakterli maddeler oluşturur. Karbonhidratlar Cn(H2O)n formülü ile gösterilir. Ancak bu formüle uyuna göstermeyen sirke asiti (C2H4O2) ve süt asiti (C3HgO3) gibi karbonhidratlar da vardır.
Bugünkü bilgilerimizin ışığı altında karbonhidratlar aldehit (R— C OH) ve keton grubunu (R--C - O) kapsayan yüksek değerli alkoller ola¬rak tanımlanır. Bitkilerde çok değişik karbonhidratlara rastlanır. Bun¬ların bir kısmı hücre protoplazmasmda, hücre zarında, öz suyunda ve çekirdekte yer alır ve günlük yaşamda kullanılır. Bazıları ise, depo mad¬desi olarak saklanır. Bütün karbonhidratlar fotosentez sonucu oluşur. Bitki yapısında ve yaşamsal olaylarda enerji kaynağı görevini yüklenir.
Karbonhidratları şu şekilde şematize edilebilir: 1. Monosakkaritler veya Basit şekerler

1. Biozlar
2. Triozlar
3. Tetrozlar
4. Pentozlar 1. Aldozlar

1. Ksiloz
2. Arabinoz
3. Riboz

2. Ketozlar

5. Heksozlar

1. Aldozlar 1. Glikoz
2. Mannoz
3. Galaktoz
2. Ketozlar 1. Fruktoz
2. Sorboz



6. Hep tozlar
7. Oktozlar
8. Nonozlar
9. Dekozlar

2. Oligasakkaritler veya Bileşik şekerler
1. Disakkaritler 1. Sakkoroz
2. Maltoz
3. Gentiobioz
4. Trehaloz
5. Melibioz
6. Sellobioz
7. Laktoz
2. Trisakkaritler 1. Rafinoz
2. Gentionoz
3. Melezitoz
3. Tetrasakkaritler — Stahioz

3. Polisakkaritler 1. Pentozlar --


1. Araban
2. Ksilan



2. Heksozanlar 1. Glukozanlar

-1. Nişasta (Glikojen) 2. Selüloz (Lisenin)



2. Fmktozanlar
3. Mananlar
4. Galaktanlar

1. İnulin



3. Pektin bileşikleri - 1. Pektin asit
2. Pektin
3. Protopektin

4. Sakızlar
5. Mocilageller
6. Amino-heksozanlar (Sitin)


Monosakkaritler :
Pentozlar — Beş karbon atomuna sahip pentozlar (C5Hı0O5), daha çok bitkilerin yapı maddelerinde yer alır. D-ksiloz ve L-arabinoz olarak bitkinin hücre duvarlarında, D-riboz ve 2-Dioksi-D-riboz olarak nükleik asitin yapı maddesi içinde bulunur.
Heksozlar — Altı karbona sahiptir (C6H12Og). Bitkilerde çözünmüş halde veya diğer şekerlerin yapı maddesinde D-glikoz, D-fruktoz, D-Mannoz ve D-Galaktoz olarak bulunur.
Oligosakkaritler:
Sakkaroz ~ Glikoz ve fruktozun bileşimi sonucu oluşur. Di-sakkaritlerden sakkaroz yüksek bitkilerde fazla miktarda bulunur. Bitki dokularında olabildiği gibi, daha çok depo organlarında birikir. Bitki yaş ağırlığının % 20' sini oluşturur.
Maltoz -- Bitkilerde az olarak bulunur. Genellikle tohumlarda yer alır. Diğer hücrelere kısmen dağılır. Nişastanın amilaz enzimi ile parçalanmasıyla oluşur.
Sellebioz -- Sellülozdan oluşur. Bitkilerde az olarak bulunur.
Trehaloz — Mantar hücrelerinde depolanır ve gerektiğinde gıda mad¬desi olarak kullanılır.
Rafinoz — Trisakkaritlerden (C1gHg2O-lg) bir şekerdir. Mantar ve yüksek bitkilerde görülür. Özellikle pamuk Ve şeker pancarında fazlaca bulunur. Ayrıca yüksek yerlerde yetişen ve soğuğu seven bitkilerde daha çoktur.
Gentianoz — Bitki köklerinde, bazı ağaçların salgıladıkları zamklarda bulunur. Bir molekül fruktoz ve iki molekül glikozdan meydana gelir.
Polisakkaritler :
Monosakkaritlerin birleşmesi sonucu oluşur. Örneğin nişasta ve selüloz, bir monosakkarit olan D-glikozun birleşimi ile ortaya çıkar. Genellikle suyu sever ve suda kolaylıkla kolloidal çözelti haline gelir. Asal olarak hücre duvarlarında ve plastidlerde bulunur.

Pentozlar— Hücre zarlarında, kiraz, şeftali, kaysı ve erik zamklarında arabanlar, saman, mısır sapları, tahıl tohumları kabuğunda* ksilanlar olarak yer alır.
Selüloz — Bitkinin hücre duvarlarını oluşturan maddelerden birisidir. Diğer maddelerle karışmış halde bulunur. Suda ve organik çözücülerde çözünmez. Parçalanmaya karşı dayanıklıdır.
Nişasta — Bitkilerde selülozdan sonra en fazla bulunan heksozandır. Depo organlarında yer alır. Ayrıca fotosentez sırasında yapraklarda geçici olarak birikir. Nişasta fiziksel özellikleri bakımından amiloz ve amilopektin adı verilen iki bölümden oluşur. Amiloz suda daha rahat çözünür.
Pektin bileşikleri-- Bitkilerde protopekün, pektin ve pektin asit olarak üç şekilde bulunur. Hücre duvarlarında ve meyvelerde yapı maddesi olarak görev alır.
. Lipidler
Lipitler suda çözünmeyen, ancak aseton, alkol, eter ve benzen gibi organik çözücülerde eriyen, yağ ve yağ benzeri maddelerdir. Katı ve sıvı yağlar bitkilerin önemli depo maddeleridir. Ayrıca fosfolipidler ve gli-kolipidler hücre zarlarında bulunur. Lipid grubuna giren mumlar daha çok yaprak, meyve gibi organların üst dokularında koruyucu görev üstlenir. Lipidler yapılarına göre basit ve bileşik lipidlere ayrılır.
Basit lipidler çeşitli alkollerle, yağ asitlerinin oluşturduğu esterlerdir. Oda sıcaklığında hidrojenle doyanlar katı, hidrojenle doymayanlar sıvı yağ olarak adlandırılır. Basit lipidler içine mumlar girer. Mumlar, yağ asitlerinin gliserin dışında uzun zincir oluşturan esterleridir.
Bileşik lipid grubuna fosfolipidler ile glikolipidler girer. Fosfolipidler fosforik asit ve azot içermeyen yağ asit esterleridir. Lesitin ve sefalin önemli olanlarıdır. Yağ asitlerinin azot içermeyen karbonhidratlarla oluşturduğu bileşikler ise glikolipidlerdir.
Basit ve bileşik lipidlerin hidrolizi sonucu lipid türevleri olan steroller ve değişik yağ asitleri ortaya çıkar. Yağlar suda çözünmediklerinden, hücreden hücreye geçemezler. Bu bakımdan yağlar bulundukları hücrelerde sentezlenir.

Serlerde Gübreleme

Prof Dr Atila GÜNEY - Doç Dr Cihat KÜTÜK