Fosforlu Gübreler
Fosfor bitkilerde nükleik asitin, fitinin ve fosfolipitlerin yapı mad¬desidir. Bitkilerde döllenme organlarının tam olarak gelişebilmesi için fosfor gerekli bir elementtir. Fosfor da bitki içinde metabolik etkinliğin az olduğu yaşlı dokulardan metabolik etkinliğin fazla olduğu genç do¬kulara taşınabilir ve bu yüzden noksanlık belirtileri önce yaşlı kısımlarda görülür. Fosfor noksanlığında bitkilerin büyümesi yavaşlar ve bitki yaprakları koyu yeşil bir renk gösterir. Bu durum bitki do¬kularında nitratın birikmesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca mısır gibi bazı bitkilerde fosfor noksanlığında yapraklarda mor veya bronz renk¬lenmeler görülür. Bitkilerin erken olgunluğa erişebilmeleri yeteri kadar fosforun bulunmasıyla gerçekleşebilir. Tohum ve meyvelerin oluşmalarında temel madde olan fosfor bu kısımlarda oldukça fazla bu¬lunur. Bu yüzden noksanlık durumunda bu kısımlar önemli oranda et¬kilenir. Ayrıca fosfor noksanlığında kök gelişmesi de olumsuz yönde et¬kilenir. Sebzelerde fosfor noksanlığı bitki gelişmesindeki yavaşlama ve olgunluktaki gecikme ile ortaya çıkar. Genellikle diğer bitkilerde olduğu gibi sebzelerde de fosfor noksanlığı gelişmenin ilk devresinde göreceli olarak daha fazla görülür. Fosfor noksanlığı görülen hıyar bitkileri bodur kalır, yaşlı yaprakların uçları solar ve ölür. Domateste fosfor noksanlığı ile ilgili ilk belirtiler yaprakların altında kırmızımsı-pembe damarların gelişimiyle ortaya çıkar. Daha sonra bu damarlar yapraklarda yaygınlaşır. Sap incelir, yapraklar normallerine oranla küçülür. Bitkinin meyveye yatması gecikir. Varolan meyvelerde fosfor noksanlığının et¬kisiyle şiddetli bir döküm görülür, yani meyve oluşmaz. Diğer taraftan turp bitkisinde fosfor noksanlığında ortaya çıkan belirtiler domates bit¬kisinde görülen belirtilere büyük bir benzerlik gösterir. Kerevizde kök gelişmesi büyük ölçüde geriler, gövde zayıflar ve incelir. Soğanda ise fos¬for noksanlığı genellikle gelişimin sonlarına doğru ortaya çıkar. Kar¬nabahar, lahana, marul, ıspanak, pazı vb. çoğu yaprakları yenen seb¬zelerde fosfor noksanlığı yaprakların alt kısımlarında kırmızımsı-pembe rengin görülmesi şeklinde ortaya çıkar.
Bitkiler gereksinim duydukları fosforun büyük bir bölümünü gelişmelerinin ilk devrelerinde alır ve bunu çeşitli organlarında bi¬riktirirler. Gelişmenin sonlarına doğru fosfor tohum ve meyveye aktarılır ve orada birikir. Bitkiler fosforu temelde primer orta fosfat iyonu (H2PO~4) şeklinde alırlar. Sekonder orta fosfat (HPO""4) iyonu şeklinde alınan fosfor oldukça azdır.
Kimyasal gübreler arasında fosforlu gübrelerin daima önemli bir yeri olmuştur. Bunda fosforun önemli metabolik işlevleri nedeniyle nok¬sanlığında ürünün miktar ve kalitesi yönünden önemli oranda kayba uğraması yanında, toprakların çoğu kez alınabilir (yarayışlı) fosfor bakımından yetersiz olması ve gübrelerle toprağa verilen fosforun ko¬layca fikse olarak yarayışsız hale gelmesi gibi faktörler etkilidir. Fos¬forun makro besin elementleri arasında toprakta hareket yeteneğinin (mobilitesi) en az olması, fiksasyonu ile yakından ilgilidir. Çünkü top¬rakta yeteri kadar fosfor bulunduğu ve yıkanması da zor olduğu için noksanlık genelde söz konusu değildir. Gübreleme dışında fosfor pek çok yollardan toprağa dahil olur. Topraktaki organik madde ile kaya ve minerallerin ayrışması sonucu bitkilerin kullanabileceği fosfor oluşur. Ancak çoğu durumda toprakta yeteri kadar fosfor olmasına karşın bu fosfor bitkilerce alınamaz ve fosfor noksanlığı ortaya çıkabilir. Özellikle toprak sıcaklığı düşük olduğunda, toprak reaksiyonu aşın asit ve alkali olduğunda, ortamda daha kolay alınabilir iyonlar bulunduğunda bit¬kilerin fosfor alımı azalabilmektedir.
Fosforlu gübreler, bitki besin maddesi olarak fosforu alınabilir halde içeren veya toprağa uygulanmasından sonra bünyesindeki fosforun alınabilir şekle dönüştüğü kimyasal bileşiklerdir. Çizelge 6.9'da önemli fosforlu gübreler ve özellikleri verilmiştir.
Çizelge 6.9. Fosforlu gübreler ve özellikleri (ZABUNOĞLU ve KARAÇAL 1992)

Ticari adı Formülü P'un P P2°5
çözünürlüğü kapsamı, kapsamı,
Normal süper fosfat (NSP) 3CaH4(PO4)2H2O Suda çözünür 8 18
Triple süper fosfat (TSP) 10CaH4(PO4)2.H2O Suda çözünür 22 50
Monoamonyum fosfat (MAP) NH4H2PO4 Suda çözünür 21 48
Diamonyum fosfat (DAP) (NH4)2HPO4 Suda çözünür 24 54
Rhenania fosfat 3CaNaPO4. (Ca2SiO4) Amonyum sitratta 11 26
çözünür
Thomas fosfat Ca3(PO4)2.xCa2SiO4 Sitrik asitte 7 15
çözünür
Ham fosfatlar Caı0F2(PO4)6xCaCO3 — 13 30
Normal Süper Fosfat [3CaH4(PO4)2.H2O]
Normal süper fosfat gübresi öğütülmüş ham fosfat ile sülfürik asitin reaksiyona sokulmasıyla elde edilir. Bu gübre % 18 P2O5 (difosfor penta oksit) içerir. Yarayışlı P2O5 'in yaklaşık % 85'i suda çözünebilir şeklindedir. Normal süper fosfat fizyolojik bakımından hafif asit karak¬terli bir gübredir. Ancak toprakta pek asitlik yaratmaz. Bu gübredeki fosforun büyük bir bölümü suda çözünebilir halde olduğundan çabuk etkili bir gübredir. Bundan dolayı bitkilerin gelişiminin ilk devresindeki fosfor gereksiniminin karşılanmasında kullanılması en uygun gübre¬lerden biridir. Süper fosfatın etkisini iyi gösterebilmesi için gübrenin topağın her tarafına dağıtılmayıp belli bir kısmına ve belli bir derinliğine verilmesi gerekir.
Triple Süper Fosfat [10CaH4(PO4)2.H2O]Bu gübre ham fosfatların doğrudan fosforik asitle reaksiyona so¬kulmasıyla elde edilir. Triple süper fosfat, normal süper fosfata oranla yaklaşık 3 kat daha fazla fosfor kapsar. Triple süper fosfat gübresi % 42-44 P2°5 içerir ve bunun yaklaşık % 85'i suda çözünür formdadır. Granüle (daneli) üretilip piyasaya sunulan bu gübre toprağa uygu¬landığında daha az fiksasyona uğrar. Triple süper fosfat, normal süper fosfata oranla taşıma, işçilik, uygulama kolaylığı yönünden daha eko¬nomiktir. Çünkü daha fazla fosfor içerir.
Monoamonyum Fosfat [NH4H2PO4]
Monoamonyum fosfat gübresi amonyak gazının fosforik asit içerisinden geçirilmesiyle elde edilir. Bu gübre % 48 P2O5 ve % 11 N içerir. Monoamonyum fosfat gübresi hafif asit karakterde olan bir gübredir. Bu gübredeki fosforun etkinliği diamonyum fosfat gübresi hariç diğer fosforlu gübrelere oranla daha yüksektir. Fiziksel özellikleri iyi olan bu gübrenin taşınması ve depolanması kolaydır. Monoamonyum fosfat ekim (dikim) zamanı ve ekimden sonra başlık gübre olarak kul¬lanılabilir. Bu gübre özellikle yeterli düzeyde potasyum içeren alkalin topraklarda daha iyi sonuç vermektedir.
Diamonyum Fosfat [(NH4)2HPO4J
Diamonyum fosfat, pH'sı 5.8-6.0 arasında olan ortamda fosforik asite amonyak gazı karıştırılarak elde edilir. Bu gübre monoamonyum fos¬fattan daha konsantre bir gübre olup bileşiminde % 54 P2O5 ve bunun yanı sıra % 21 N bulunur. Fizyolojik etki yönünden asit karakterli bir gübredir ve gerek sulama suyuna karıştırılarak gerekse katı şekilde doğrudan uygulanabilir. Koyu gri veya kirli beyaz renkte, granüle bir gübredir. Fazla miktarda diamonyum fosfat uygulanması gerektiğinde tohumun veya bitki köklerinin doğrudan temas etmemesi sağlanmalıdır. Bunun için tohumun yanındaki banda yada bitki köklerinin biraz uzağına verilmesi uygun olur. Bu işlem gübrenin zarar verme olasılığını ortadan kaldırır. Diamonyum fosfat gübresi kararlı bir bünyeye sahip olmadığı ve havanın bağıl nemi yüksek olduğunda kolaylıkla nem çekebildiği için depolanmasında dikkat edilmelidir. Gübrenin bileşi¬minde bulunan fosfor diğer fosforlu gübrelerdekine oranla daha hızlı ha¬reket edebilmektedir. Ancak verilecek gübre miktarı iyi ayarlanmalıdır. Aksi takdirde fazla miktardaki diamonyum fosfat bitkinin kök sistemine olumsuz etki yapabilir. Bu durum doğrudan doğruya bitkinin kök bölgesinde serbest halde amonyağın bulunmasıyla ilgilidir.
Rhenania Fosfat [3CaNaPO4.Ca2SiO4]
Ham fosfatların asitler yerine alkalilerle reaksiyona sokulmasıyla üretilmektedir. Bunun için ham fosfatlar önce silisyum dioksit ve sod¬yum karbonat ile karıştırılır sonra bu karışım yüksek ısılı (1200 °C) fırınlarda ısıtıldıktan sonra soğutulup elenir. Bu gübre % 26 P2O5 içerir. Suda çözünürlüğü düşüktür ve bundan dolayı etkisi daha yavaş olur. Rhenania fosfat % 40 dolayında kalsiyum içerdiğinden baz karak¬terli bir gübredir ve asit tepkimeli topraklara uygulanması öneril¬mektedir. Yapılan araştırmalar sonucunda bu gübrenin yetiştirilen bit¬kiler üzerine süper fosfat ve thomas fosfata benzer bir etki yaptığı be¬lirlenmiştir. Ancak bu gübre yaklaşık % 30 sodyum içerdiği için tek yönlü ve devamlı kullanıldığı takdirde toprakta istenmeyen sodyum faz¬lalığı ve bunun yol açtığı zararlara neden olabilir.
Thomas fosfat [Ca3(PO4)2.xCa2SiO4]Thomas fosfat gübresine "Bazik Slag" da denilmektedir. Bu gübre ham fosfatların (apatit) yüksek ısılı fırınlarda kok kömürü ile reaksiyonu sonucunda fosforun açığa çıkarılmasıyla elde edilir. Thomas fosfat daha çok demir-çelik endüstrisinde ara ürün olarak ortaya çıkmaktadır. Thomas fosfatın bileşimi ve niteliği üretimde kullanılan hammaddeye bağlı olarak değişmekle birlikte yaklaşık olarak % 15 P2O5 içerir. Bu gübrede bulunan fosforun büyük bir kısmı suda çözünmez formdadır. Fazla miktarda kalsiyum içeren thomas fosfat bazik karakterlidir ve asit topraklara uygulanması önerilmektedir. Bu gübre alkali tepkimeli topraklara verilecek olursa, bitkiler fosfordan pek yararlanamazlar ve al-kalilik daha da artarak pek çok sorunlara yol açar.
Ham fosfatlar [Caı0F2(PO4)6xCaCO3]Ham fosfatlar genel olarak doğrudan veya dolaylı şekilde çökelerek oluşurlar. Okyanusların altında çöken fosfat yatakları zamanla yük¬selerek yeryüzüne çıkmışlar ve bugünkü fosfat yataklarını oluştur¬muşlardır. Ham fosfatlara "Kaya Fosfatlar" da denilmektedir. Ham fos¬fatlardaki fosfor, oluşum şekline bağlı olarak ayrımlılık gösterebilir. Üstün nitelikli ham fosfatlar % 30 dolayında P2O5 içerirler. Ham fos¬fatların bünyesinde kalsiyum olduğu için baz karakterlidir. Bu yüzden öğütüldükten sonra asit tepkimeli topraklarda doğrudan gübre olarak kullanılabilirler. Bununla birlikte ham fosfatlar, özellikle de üstün ni¬telikli olanları çoğunlukla fosforlu gübrelerin üretilmelerinde ham madde olarak kullanılmaktadır.

Serlerde Gübreleme

Prof Dr Atila GÜNEY - Doç Dr Cihat KÜTÜK