Arboretum uygulama kriterleri

• Arboretum alanı en az 2 metre yüksekliğinde beton direkli en az 5 cm x 5 cm göz boyutları olan kafesli tel ile sınırlandırılmalıdır.
• Arboretum girişine, türlerin yerlerini gösterir yeterli büyüklükte vaziyet planı konulmalıdır. Vaziyet planında ayrıca mevcut tür sayısı, alanı, rakımı, enlem ve
boylamı belirtilmelidir.
• Arboretum girişine ayrıca adı, kuruluş tarihini gösterir levhalar konulmalıdır.
• Arboretum içindeki yollara isimler verilmeli ve numaralandırılmalıdır.
• Arboretumda tür gruplarının yola bakan taraflarına tür tanıtım levhaları konulmalıdır.
• Tür tanıtım levhaları paslanmaz, dış şartlara dayanıklı malzemeden yapılmış olmalı,
üzerinde türün mahalli ve Latince ismi, orijini ve dikim tarihi yer almalıdır.
• Alanda derelerin geçilmesi ve bölümlerin birbirine bağlanması için köprü gibi bağlayıcı elemanlara gereksinim duyuluyorsa, malzemenin uzun ömürlü ve dekoratif olmasına ve bağlandığı yollarla eşit genişlikte olmasına özen gösterilmelidir.
• Tasarımdaki hatalar sirkülasyonda karışıklık, yağışlarla yolların kayganlaşması, yetersiz sayıda basamak ve kot değişimleri, güneş ışınlarının yapı yüzeylerinde parlamasına neden olur. Yapılarda yönlendirme ve bakı durumunun düzgün belirlenmemesi yapısal kitlelerle ufuk hattı çizgisinin bozulması gibi birçok soruna neden olabilir.
• Arboretum tesisleri sırasında büyük ölçekli kazı – dolgu işlemlerinin yapılmasına neden olacak tasarımlara yer verilmemelidir. Yapısal elemanlar daha düz alanlarda konumlandırılmalıdır.
Yapısal planlama
Arboretumlar, yapılma amaçları doğrultusunda öncelikle araştırma ve eğitim işlevlerini
yerine getirmelidir. Bu işlevlerini yerine getirebilmesi için, değişik bitki türlerinin
yanında bazı yapısal birimlere de ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yapısal birimler, bitkisel
planlamayla birleştirilerek arboretumların işlevlerini tam olarak yerine getirmesini
sağlayacaktır.
Arboretumlarda genel olarak yer verilen yapısal elemanlar aşağıda verilmiştir;
• giriş – kontrol binaları
• yönetim binası
• herbaryum, laboratuar, kütüphane
• seralar
Arboretumdan, üniversitenin ve diğer araştırma kurumlarının faydalanabilmesi için önemli yapısal birimler herbaryum, laboratuar ve kütüphanedir. Bunlar sayesinde ziyaretçiler hem arboretumdaki hem de Türkiye ve dünyadaki bitki örneklerine kısa ve kolay yoldan ulaşabilecek, bitkiler hakkında hem görsel hem de yazınsal olarak bilgi bulabileceklerdir.
Arboretumlar ve botanik bahçeleri dünyanın dört bir tarafından getirilmiş ve büyük emekle yetiştirilmiş bitkilerin canlı bir koleksiyonudur. Bu koleksiyonlara ilişkin kurutulmuş bitki örnekleri herbaryumlarda muhafaza edilir. Herbaryumlar, öğretim ve bilimsel amaçlar için kullanılmak üzere kurutulmuş bitki koleksiyonlarıdır. Diğer bir
deyişle, çok önemli özelliklerini kaybetmeden kurutulan, kağıt veya kartonlar üzerinde
tespit olunan, çelikten veya tahtadan yapılmış dolaplar içerisinde saklanan bitki
koleksiyonlarına herbaryum adı verilir.
Herbaryumun en büyük faydası ve özelliği “zaman” ve “mekanı” bir araya getirmiş
olmasıdır. Herhangi bir Quercus cinsinin bütün türlerini bir arada, aynı halde ve aynı
zamanda karşılaştırma yapabileceğimiz yerler sadece herbaryumlardır. Bu bağlamda arboretumlarda herbaryumun gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, Güllapoğlu Arboretumu’nda da bir herbaryum ünitesine yer verilmiştir.
Herbaryumlarda dezenfekte ve hazırlık odaları bulunmalı, hazırlık odalarında bitkiler
ayıklanmalı ve sınıflandırılmalıdır. Daha sonra kurutulup kağıtlar arasına yerleştirilen
bitki örnekleri kapalı dolaplarda ve açık raflarda muhafaza edilmelidir.
Ayrıca herbaryumda ısı 16 – 22 0C, bağıl nem %45 – 60 düzeyinde olmalıdır. Herbaryuma
konulacak her yeni bitki veya herbaryumdan çıkarılacak her bitki yerine konmadan
önce dezenfekte odalarında dezenfekte edilmelidir.
Labaratuar ve kütüphaneler ziyaretçilerin faydalanabileceği diğer yapısal birimlerdir.
Labaratuarlar bitkiler üzerinde bilimsel çalışmalar yapmak üzere tasarlanmış yapılardır.
Kütüphaneler ise ziyaretçilerin gerek verilere ulaşabildikleri ve özellikle botanik bilimi
hakkında bilgi edinebilecekleri yazınsal ve görsel birimler olarak değerlendirilmektedir.
Sera
Seralar, iklime bağlı kalmadan, bütün yıl boyunca ekonomik olarak sebzeciliğin ve çiçekçiliğin yapıldığı tesislerdir [Yüksel 1992]. Seralar bölgenin iklim koşullarına ve ekonomik şartlara bağlı olarak plastik veya cam malzemeden yapılabilir.
Özellikle arboretumlarda üretim amaçlı ve bölge ikliminde yetişmeyen egzotik bitkilerin
yetiştirilmesine olanak sağlayan yapılardır.
Bitkisel kriterler
Arboretum tesisi uzun vadeli bir çalışmadır. Gerek tür seçiminde gerekse bitkisel
kompozisyonlar açısından dikkatli davranılmalıdır.
Bitkilerin varoluşlarını etkileyen etmenler, bilindiği üzere toprak, su, sıcaklık ve ışık gibi faktörlerdir. Bu ekolojik etmenlerin farklı olması değişik ekolojik ortamlar yaratmaktadır. Bu yüzden bitkisel planlamanın sağlıklı ve başarılı olabilmesi için bu ekolojik ortamlara uygun bitkilendirmenin yapılması gerekmektedir.
Özellikle hareketli topografyaya sahip alanlarda kurulmuş arboretumların güney ve kuzey bakarları için farklı iklim istekleri olan bitki türleri seçilmelidir. Örneğin, güney bakarlarda ılıman bölgelerin türlerine yer verilirken, kuzey bakarlarda soğuk bölgelere
ait bitkiler kullanılmalıdır.
Arboretumların geliştirilmesinde, boşlukların yeniden düzenlenmesinde üzerinde durulan bazı önemli konular şunlardır:
• Gelecekte elde yeterli rezervlerin bulunabilmesi için, başlangıçta dikimler en az ortalama beşli gruplar halinde yapılmalıdır. İyi bir bakımla ileri yaşlarda 2 –3 bireyi
bulundurmak istenilen bir sonuçtur. Bu şekilde kar, fırtına ve hastalıklara karşı tedbir alınmış olur.
• Grup içindeki bireyler arasındaki aralıklar, bireylerin ilerde ulaşacakları şekil ve
büyüklüklere göre belirlenmelidir.
• Gruplar arası uzaklıklar, komşu grup elemanlarının tam dallanabilmesine ve tam taç
yapısını oluşturabilmesine olanak sağlayacak şekilde ayarlanmalıdır. Bu uzaklık, küçük ağaçlar için grup merkezleri esas alınmak üzere, merkezden itibaren 10 m, büyük ağaçlar için ise merkezden merkeze 15 m. dir.
• Gruplar oluşturulurken, hızlı büyüyen ve fazla boylanan türlerin grupları yan yana
düşünülmemelidir.
Tür seçimi
Arboretum oluşturmada en önemli konulardan biri de tür seçimidir. Eğer arboretum endemik bitkiler üzerine kurulacaksa, sadece bu türlere yer verilmelidir. Arboretumun kurulma amacı o bölgeye ait özel bir cins veya türün tanıtımını yapmak ve sürekliliğini sağlamak olabilir.
Bitki seçiminde plancının en çok dikkat etmesi gereken konu, arboretumda yer verilecek bitkilerin orijinlerinin, yaşlarının bilinmesi, yıl boyunca gösterdikleri fenolojik değişimlerin tespitidir.
Bitki temini için en uygun çözüm, dünyadaki diğer arboretum ve kurumlardan tohum edinmektir. Bitkiyi tohumdan alıp kontrollü bir biçimde yetiştirmek çoğu zaman daha sağlıklıdır. Çünkü, etiketli, yetişmiş bitki temini çok daha güç ve pahalıdır. Ancak bu şekilde tohumdan alıp yetiştirme ile bitkilerin doğal gelişmiş hallerine kavuşabilmeleri için en az 20 –30 yıl gereklidir.
Tür seçiminde diğer önemli nokta da kültür varyetelerinden çok, doğal türlere yer verilmesidir. Bağıl nem, yıllık toplam yağış miktarı, yıl içindeki dağılışı, yağış tipi yağış ve nem durumu bitki seçimini etkileyen faktörlerdir. Ayrıca en düşük, en yüksek sıcaklıklar, tropik günler sayısı, don günleri, güneşli günler sayısı da tür seçimini etkileyen faktörler arasındadır.
Bitkisel tasarım
Arboretumlarda bitkisel düzenleme için çeşitli yöntemler seçilebilir. Bitkiler familyalarına göre sistematik sıralamayla ya da sosyolojilerine göre düzenlenebilirler. Burada önem taşıyan konu, birlikte oluşturacakları uyum ve görünümdür. Bunun yanında bitkiler, geniş çim örtüler üzerinde soliter olarak da sergilenebilirler. (Kaya Bahçesi, Subtropikal İklim Kuşağı Bitkileri gibi....). Günümüzde arboretum ve botanik bahçelerinin büyük bir çoğunluğu informal plan özelliği gösterirler. Araştırma, eğitim ve gösteri materyali olarak arboretumların en önemli elemanları bitkilerdir. Botanikçiler hangi bitkilerin kullanılacağını belirledikten sonra peyzaj plancıları alanın bitkilendirilmesini gerçekleştirirler.
Arboretumda bitkiler;
- bitki sistematiğine
- dendrolojik özelliklerine
- coğrafi yayılış bölgelerine
- kullanış ve orijinlerine
- ekolojik isteklerine göre düzenlebilirler.
Bitkisel tasarımı desteklemek amacıyla odunsu bitkilerin yanı sıra çiçekli ve çiçeksiz
bitkilere de yer verilebilir.
Arboretum ve botanik bahçelerinde bitki grupları oluşturulurken bitkilerin habitüs
özellikleri yanında ilgi çekici diğer özelliklerinden de yararlanılır. Bunlardan bazıları.
• Halk tarafından günlük kullanılan bitki örnekleri (kültür bitkileri, süs amaçlı kullanılan bitkiler, tıbbi amaçlar için kullanılan bitkiler gibi)
• Ekstrem örnekler, en nadir, en bol, en uzun, en kısa, en sert, en zehirli, en değerli, en güzel ya da en kötü kokan bitkiler,
• Doku özelliği açısından önemli bitkiler,
• Sistematik ve evrim açısından önemli bitkiler,
• Bazı ekolojik koşullara özgü bitkiler,
• Nesli tükenme altında olup, korunması gereken bitkiler,
Etiketleme
Arboretumlara özel nitelik veren önemli faktörlerden biri de etiket sistemidir. Bütün bitkilerin orijinleri ve tarihçeleri kataloglara işlenmeli ve yeni dikilen bitkiler ölçekli bir plana kaydedilmelidir. Her ağaca böylece bir seri numarası verilmeli ve bu etiketler üzerinde mutlaka numaralar yer almalıdır.Bu gerek araştırmacılara gerekse
arboretumdan faydalanan öğrencilere büyük kolaylık sağlar.
Etiket üzerinde bitkinin Latince adı, Türkçe adı, familyası, orijini ve dikim tarihi yer almalıdır [Þekil 1]. Etiketler çeşitli malzemelerden imal edilebilir. Alüminyum levhalar üzerine veya sert plastik plakalar üzerine presle yapılabilir. Ahşap plakalar üzerine de kazınarak veya yakılarak yazılabilir. Bu etiketler genellikle mümkün olduğunca uzaktan fark edilebilecek kadar büyük hazırlanır. 10x15, 15x20 kullanılabilecek boyutlardır.
Uzaktan fark edilebilmesi ve okunabilmesi ziyaretçilerin bitkilere fazla yaklaşmasını ve
bitkilere herhangi bir zarar vermesini önler. Bu etiketler bitkinin ön kısmına yere
sağlamca çakılır ya da ağaç gövdesine monte edilir. Ancak ağaç gövdesine çakıldığında
bitkiye vereceği zarar da düşünülmelidir. Ayrıca arboretum girişine arboretumun ismini ve kuruluş tarihini belirten tabela konulmalıdır [Þekil 2]
Bir diğer etiketleme yöntemi ise gerekli bilgileri küçük kartonlara yazıp, bunların iklim koşullarından etkilenmemesi için preslemek ve bitki gövdesine bağlamaktır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır. Etiketler ağacın dallarına mümkün olduğunca sağlam bir iple bağlanmalı ve ağacın ileriki yıllarda büyümesi göz önünde bulundurularak bağlama işlemi dalları boğmadan gerçekleştirilmelidir. Bu sistemin olumsuz yanı etiketin dallar arasında kaybolması nedeniyle ziyaretçilerin etiketi ararken bitkilere zarar verebilmeleridir.
Bakım
Bilindiği üzere arboretumu oluşturan ana materyal olan bitkiler sürekli olarak değişim, yani büyüme ve gelişme içerisindedir. Bu büyüme ve gelişme devresinde çevre
faktörleriyle birlikte bitkilerde zararlanmalar olur. Bunun dışında bitkilerin daha iyi
gelişebilmeleri için zaman zaman budamalar, kuru dalların uzaklaştırılması böceklerden
arındırılması gibi bazı işlemlere gereksinim duyulabilir. Bu işlemler, Ekim [1991]’den
değiştirilerek;
• Bitkilerin çift tepe sürgünlerinden biri ile, ölmüş veya ölmek üzere olan alt dallar sağlam noktadan kesilmelidir. Fakat bu işlem çok sık ve derin budama şeklinde yapılmamalıdır.
• Budama yaraları bu amaç için kullanılan macunla kapatılmalıdır.
• Bitkilerin daha hızlı ve sağlıklı gelişimlerinin sağlanması için su sürgünlerinin düzenli olarak kesilmesi gerekmektedir.
• Bitkilerin sudan daha çok faydalanmaları için bitki diplerinin çanak şeklinde açılması gerekmektedir.
• Yeni dikilen fidanların düzgün düzgün gövde oluşturmaları için rüzgar yönünde
herekler dikilmeli, şiddetli rüzgardan dolayı bitkilerin kırılması ya da düzgün
gelişmemesi engellenmelidir.
• Rüzgar ve karın zarar verdiği dallar uzaklaştırılmalı ya da kısaltılmalıdır.
• Planlamada kullanılan hassas türler için siper ağaçlardan yararlanılmalıdır.
Arboretum yönetimi
Arboretumlar, eğitim ağırlıklı ve daha çok üniversal yapıda oldukları için büyük bir kısmı üniversitelerin yakınında; daha çok botanik ağırlıklı fakültelerin bünyesinde kurulmuştur.
Bu nedenle yönetim fakültenin dekanlığı ya da üniversite rektörlüğü tarafından üstlenilir. Belediye ve devlet kuruluşlarına bağlı olan araboretumlarda yönetim farklı sistemlere oturtulabilir. Yönetim bu konuda eğitimli ve bilgili bir kadro tarafından yürütülürken bu konuyla ilgili fakültelerden de danışmanlık hizmeti alınabilir. Bu durumda maddi kaynak devlettir.
Arboretumlar, maddi kazanç amacı güden kuruluşlar olmadıkları için arboretumların giderlerinin en azından bir kısmını karşılayacak faaliyetler gerçekleştirilmelidir. Uygun fiyatlarla, üretilecek bitkilerin satışı, girişlerde sembolik ücretlerin alınması, video kaset, kartpostal, broşür, tanıtıcı kitapların hazırlanıp satışa sunulması gibi faaliyetler ortaya konulmalıdır.
Arboretumda çalışma programları yapıldıktan sonra,eleman kadrosu belirlenmelidir. Arboretumlar bilimsel ağırlıklı kuruluşlar oldukları için yönetici kadroda Peyzaj Mimarlığı veya Botanik eğitimi almış yöneticiler yer almalıdır. Herbaryum personeli olarak botanikçilerin, arboretum personeli olarak da Peyzaj Mimarları, Ziraat Mühendislerinin çalışması gerekmektedir.
Image1.jpg
Image2.jpg
Arboretum yönetiminde bulunması gereken birimler aşağıda verilmiştir
• Arboretum Müdürü (Akademik Yönetici)
• Müdür yardımcıları
• Herbaryum personeli
• Bitki taksonomistleri
• Bitki morfologları
• Bitki fizyologları
• Laborant ve teknisyenler
• Teknik müdür (idari yönetici)
• Alan personeli
• Alan sorumlusu
• Alan sorumlusu yardımcıları (sera, üretim gibi birimler için)
• Baş bahçıvan ve yardımcıları
• Hizmet elemanları
• Kütüphane müdürü, yardımcıları ve memurlar
• Muhasebe, ayniyat, sekreter
• Güvenlik elemanları
• Kapıcı, şoför, temizlikçi, bekçiler
Bununla birlikte arboretumda görev yapacak personelin kimlerden oluşacağının her yönüyle belirlenmesi ancak, köklü geçmişi olan botanik bahçelerinin yönetimleriyle temasa geçerek yapılacak ayrıntılı bilgi alışverişleriyle ya da yerinde incelemeler ve görüşmelerle mümkün olacaktır